ރައީސް މުޢިއްޒުގެ ޢަމުރުފުޅަށް ޢަސްކަރިއްޔާއިން ދިވެހިރާއްޖެ-މޮރިޝަސް ބޯޑަރުން ފުށުއަރާ ސަރަޙައްދުގައި ފޯރިމަރަން ފަށައިފި

ބުރާސްފަތި ދުވަހު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް މިއަހަރަށް ހުޅުވުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުގައި މިއަހަރުގެ ރިޔާސީ ބަޔާން އިއްވަވަމުން ރައީސް މުޢިއްޒު ވަނީ ދިވެހިރާއްޖެ އާއި ޗާގޯސްއާ ދެމެދު 2023 ގައި އިންޓަރނޭޝަނަލް ޓްރައިބިއުނަލް ފޮރ ދަ ލޯ އޮފް ދަ ސީ (އިޓްލޮސް)އިން ކަނޑައެޅި 200 ނޯޓިކަލް މޭލުގެ ޚާއްޞަ އިޤްތިޞާދީ ސަރަޙައްދުން (އީއީޒެޑް އިން) ބައެއް ގެއްލޭ ގޮތަށް، އެސަރަޙައްދު ދެބައި ހަމައަށް ބެހުމުގެ ނިންމުން ޤަބޫލުފުޅު ނުކުރައްވާކަން ހާމަކުރައްވާފައެވެ. އަދި މޮރިޝަސްގެ އިސްތިޤްލާލީ ބާރު ޗާގޯސްގެ ރަށްތަކުގެ މައްޗަށް އޮތްކަން ޤަބޫލުފުޅުކުރައްވާކަމަށް ވިދާޅުވެ، ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙްގެ ވެރިކަމުގައި، މޮރިޝަސްގެ ބޮޑުވަޒީރަށް ފޮނުއްވާފައިވާ ސިޓީފުޅު ބާޠިލުކުރައްވާ ކަމަށްވެސް ވިދާޅުވެފައެވެ. މިއާއެކު އެރަށްތަކުގެ މައްޗަށް އޮތް ދިވެހި ދައުލަތުގެ ދަޢުވާގެ އުންސުރުތައް ތަކުރާރު ކުރެއްވިއެވެ.

"ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދުތަކާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އާކިޕެލަޖިކް ބޭސް ޕޮއިންޓްތަކަށް ހަވާލާދީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޚާއްޞަ އިޤްތިޞާދީ ސަރަހައްދަކީ، ދޫކޮށްލި ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ހިމެނޭގޮތަށް، ޤާނޫނުގައި މިހާރުވެސް ކަނޑައަޅައިފައިވާ ސަރަހައްދު ކަމަށް ނިންމައި، ތިޔަ ޢިއްޒަތްތެރި މަޖިލިސް މެންބަރުންގެ ހާޒިރުގައި އެކަން އިޢުލާނުކުރަން."

އަދި މިނިންމުމާ ގުޅުވައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުތަކާބެހޭ ޤާނޫނު (1996) އިޞްލާޙުކުރުމަށް މަޖިލީހަށް ފޮނުއްވާނެ ކަމަށް އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ.

ރިޔާސީ ބަޔާނަށްފަހު ޑިފެންސް މިނިސްޓްރީން ވަނީ ދެކުނުގެ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދު މޮނިޓަރ ކުރާން ކޯސްޓްގާޑްގެ އުޅަނދު – "ދަރުމަވަންތަ" އާއި ޢަސްކަރީ ޑްރޯންތައް ޙަރަކާތްތެރިވާން ފަށާފައިވާކަން އިޢުލާން ކޮށްފައެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އެންގެވުމާ އެއްގޮތަށް މޯލްޑިވްސް ނޭޝަނަލް ޑިފެންސް ފޯސް (އެމްއެންޑީއެފް) އިން އެސަރަޙައްދު ރައްކާތެރި ކުރުމަށް "އަޅަންޖެހޭ ހުރިހާ ފިޔަވަޅެއް އަޅަމުން ގެންދާނެ" ކަމަށް މިނިސްޓްރީން ބުނެފައި ވެއެވެ.

އެ މިނިސްޓްރީ އިން ޤާނޫނީ އަސާސެއް ކަމުގައި ޙަވާލާދީފައިވަނީ 1976 ވަނަ އަހަރު އިންޑިއާ އާއި ރާއްޖެއާ އެކު ސޮއިކޮށްފައިވާ "ގަލްފް އޮފް މަންނާރު ޓްރައި ޖަންކްޝަން" އެއްބަސްވުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ އީއީޒެޑް އަކީ 200 ނޯޓިކަލް މޭލުކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ނުކުތާއަށެވެ.

އާދީއްތަ ދުވަހު ފެށި ފޯރިމެރުމުގެ އޮޕަރޭޝަންގައި "ދ ވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ ބޭސްލައިނުން ފެށިގެން 200 ނޯޓިކަލްމޭލުގެ ސަރަހައްދެއް ބެލުމަށް ވަނީ ހަމަޖެހިފަ" ކަމަށް އެމްއެންޑީއެފް އިން ބުނެފައި ވެއެވެ.

ރައީސް މުޢިއްޒު ތުހުމަތުކުރައްވާ ގޮތުގައި، މޮރިޝަސް އިން ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދު ކަނޑައަޅަން އުޅުނު އިރު، އިޓްލޮސްގެ ޝަރީޢަތްތަކުގައި ބައިވެރިވެ، ކުރީގެ ސަރުކާރުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުން ބައެއް ދޫކޮށްލާފައިވާ ކަމަށެވެ.

ނޮވެމްބަރު 2023 ގައި ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙްގެ ވެރިކަން ބަދަލުވުމަށް ފަހު، ބަންޑާރަ ނާއިބުގެ އޮފީހުން ތިން މެމްބަރުންގެ ކޮމިޓީއެއް އެކުލަވާލައި، މައްސަލަ މުރާޖަޢާކޮށް "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުން ގެއްލުނު ބައި އަނބުރާ ހޯދުމަށް" ރައީސް މުޢިއްޒު އެންގެވިއެވެ. ބައިނަލްއަޤްވާމީ ތަޖުރިބާކާރުންގެ ލަފާގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ބަންޑާރަ ނާއިބް އަޙްމަދު އުޝާމް ޖެނުއަރީ 25، 2026 ގައި ކެބިނެޓަށް ކަރުދާހެއް ހުށަހަޅުއްވާފައިވާ ކަމަށާއި، އެއަށްފަހު ޤާނޫނީ ފިޔަވަޅުތައް އަޅުއްވާން ފައްޓަވާފައިވާ ކަމަށް ރައީސް މުޢިއްޒުގެ ރިޔާސީ ބަޔާނުގައި ހާމަކުރެއްވިއެވެ.

އިތުރު ތަފްސީލެއް ހާމައެއް ނުކުރައްވައެވެ. އިޓްލޮސްގެ ނިންމުންތަކަކީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤާނޫނުތަކުގެ ދަށުން ނިހާއީ އަދި ޤާނޫނީ ގޮތުން ބާރުވެރި ނިންމުންތަކެއް ނަމަވެސް،  ތަންފީޒީ ބާރެއް، ނިޒާމެއް ނެތެވެ. ދެކުނު ޗައިނާ ކަނޑާ ގުޅުވައި ޗައިނާއިން ކުރި ދަޢުވާތަކާމެދު ގޮތް ކަނޑައަޅާ 2016 ވަނަ އަހަރު އިޓްލޮސް އިން ކުރި ޙުކުމަށް ޗައިނާއިން ކުޑަވެސް ފަރުވާލެއް ނުބަހައްޓައެވެ. ދިހަ އަހަރު ވޭތިވީއެވެ. ނަމަވެސް އިޓްލޮސްގެ ޝަރީޢަތްތަކުގައި ބައިވެރިވުމަށް ޗައިނާއިން ހެދީ ދެކޮޅެވެ. އެއާ ޚިލާފަށް ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އދގެ ލޯ އޮފް ދަ ސީ މުޢާހަދާގެ ބައިވެރިއެކެވެ.

ރައީސް މުޢިއްޒުގެ ނިންމެވުންތައް އިޢުލާން ކުރައްވާފައި މިވަނީ މޮރިޝަސްއާ ޗާގޯސް ޙަވާލުކުރަން ރާވާފައިވާތީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޕްރެޝަރު ބޮޑުވަމުން އަންނަ ދަނޑިވަޅެއްގައެވެ. މޮރިޝަސްއާ ޗާގޯސް ޙަވާލުކުރުމަކީ ޗައިނާއާއި ރަޝިޔާއަށް ބޭނުން ހިފިދާނެ، "ބޮޑު ކޮސްކަމެއް"ގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރައްވާ، މޮރިޝަސްއާ ޗާގޯސް ޙަވާލުކުރަން ތާޢީދު ނުކުރައްވާކަން އެމެރިކާގެ ރައީސް ޑޮނަލްޑް ޓްރަމްޕް ވަނީ ހާމަކުރައްވާފައެވެ. ޖެނުއަރީ މަހުގެ ކުރީކޮޅު ލަންޑަންގައި ދިރިއުޅޭ ޗަގޯސިއަނުން ވަނީ އެމީހުންގެ ވަޒަނާ ބެހޭ ގޮތުން ނިންމާ ނިންމުންތަކުގައި އެބައިމީހުން ބައިވެރިނުކުރާ ކަންމައްޗަށް މުޒާހަރާ ކޮށްފައެވެ.

ފެބްރުއަރީ 1 ވީ އާދިއްތަ ދުވަހު އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ނިއުސްވީކަށް ދެއްވި ބަސްދީގަތުމެއްގައި ރައީސް މުޢިއްޒުވަނީ ޗާގޯސްގެ އިސްތިޤްލާލު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބަދަލުކޮށްފިނަމަ، ޑިއޭގޯ ގާސިއާގައި އެމެރިކާއިން ޢަސްކަރީ މަރުކަޒު ޤާއިމުކޮށްގެން ތިބުމަށް ތާޢީދުކުރައްވާނެ ކަމަށް ވިދާޅުވެފައެވެ. "ރައީސް ޓްރަމްޕް ސާފުކޮށް މަސައްކަތް އެކުރައްވަނީ އެމެރިކާގެ ނޭވަލް ސަޕޯޓް ފެސިލިޓީ ރައްކާތެރިކޮށް، އެތަން ކަށަވަރު ކުރެއްވުމަށް،" ރައީސް މުޢިއްޒު ވިދާޅުވިއެވެ.

ރައީސް މުޢިއްޒު ވިދާޅުވީ ޗާގޯސް ބަލަހައްޓާން މޮރިޝަސްއަށް ވުރެ ޙައްޤުކަން ބޮޑީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކަމަށާއި، މޮރިޝަސްގެ ޕޯޓް ލޫއިސްއާ 1،300 މޭލުގެ ދުރުމިން ޗާގޯސްއާ ހުރިއިރު، ފުރަ މާލެއާ ހުރީ އެންމެ 310 މޭލު ކަމަށެވެ. "އަޅުގަނޑުމެންގެ މިހާރުގެ ބޯޑަރުތަކުގެ ތެރޭގައިވާ ސަރަޙައްދުގައި ދުވަހަކުވެސް އާބާދީ ހައްދުން ނެއްޓޭވަރަށް ބޮޑުވެ، ތަރައްޤީގެ ކަންކަން ހައްދުފަހަނަ އަޅައިގޮސް، ނުވަތަ ޙިމާޔަތްކޮށްފައިވާ ކަނޑުގެ ޒޯންތައް ނައްތައި، ހަދާފައެއް ނުވާނެ، ޗާގޯސް ހިމެނޭ ގޮތަށް ބޯޑަރު ފުޅާކޮށްފިނަމަވެސް ކަން އޮންނާނީ ހަމަ އެހެން،" އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ.

އެމެރިކާގެ ޢަސްކަރީ މަރުކަޒަށް ޖާގަ ހަދާން 1960 ގެ އަހަރުތަކުގައި އެރަށްތަކުން ބޭލި ޗާގޯސްގެ ރަށްވެހިންނަށް "މި ބަޙުޘްގައި އަޑު އިއްވައި، ބަސް ބުނެވެންވާނެ" ކަމަށްވެސް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ވިދާޅުވިއެވެ.

އިނގިރޭސި ޓެބްލޮއިޑް ނޫހެއް ކަމަށްވާ ޑެއިލީ އެކްސްޕްރެސް އަށް ޖަނަވަރީ 20 ވީ އަންގާރަ ދުވަހު ރައީސް މުޢިއްޒު ދެއްވި ޚާއްޞަ ބަސްދީގަތުމެއްގައި، ވިދާޅުވެފައި ވަނީ "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނުން އޮންނަ ޗަގޯސް - އަޅުގަނޑުމެންގެ ބަހުގައިނަމަ ފޯޅަވަހީގެ ރަށްތަކާ ތާރީޚީގޮތުންވެސް ރާއްޖެއާ ގުޅުންތަކެއް އެބަހުރި- މި ގުޅުންތައް ބިނާވެފައިވަނީ ލިޔެކިޔުމުން ފެންނާން ހުރި ހެކިތަކުގެ މައްޗަށް، އަދި އަޅުގަނޑުމެން ޤަބޫލުކުރާ ގޮތުގައި އެދަޢުވާގެ ޙައްޤު އެހެން ޤައުމަކަށް ވުރެ ބޮޑަށް އޮތީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް،" ކަމަށެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޗާގޯސްގެ ބަޙުޘް ތިލަވުމުގެ ސަބަބަކީ 2023 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހު އިންޓާރނޭޝަނަލް ޓްރައިބިއުނަލް ފޯ ދަ ލޯ އޮފް ދަ ސީ (އިޓްލޮސް) އިން ދިވެހިރާއްޖެއާއި މޮރިޝަސްއާ ދެމެދު އޮތް މައްސަލައިގައި ޙުކުމް އިއްވުމުންނެވެ. މައްސަލަ ނިންމި އިރު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބުނީ 47232 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. މޮރިޝަސްއަށް ލިބުނީ 45331 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ.

މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި މިކަން ފާހަގަވެ، ފެންމަތިވީ އިނގިރޭސިވިލާތާއި މޮރިޝަސްއާ ދެމެދު އޮތް ޗާގޯސްގެ ދިގު ޒަމާންވީ މައްސަލައިގައި، އެހައިތަނަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ގެންގުޅުނު ވަކި އަތަކަށް ނުޖެހޭ އިސްތިރާޖުން ފެޔަށް ޖެހުމުންނެވެ. ވިދިވިދިގެން އައި ދިވެހި ސަރުކާރުތަކުން ބުނެފައި އޮތީ އިސްތިޤުލާލީ މައްސަލަ ޙައްލުނުވަނީސް، ކަނޑުގެ ބޯޑަރު ކުރެހުމާ ހަމައަށް ދާން ނުޖެހޭ ކަމަށެވެ. 

އިނގިރޭސިންޗާގޯސްގެ މައްޗަށް ވެރިވެގެން ތިބުމަކީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެއްކަމަށް، 2019 ވަނަ އަހަރުގެ ފެބްރުއަރީ މަހު  އައިސީޖޭއިން ނިންމުމުން، 6 މަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި މޮރިޝަސްއާ ޗާގޯސް ޙަވާލުކުރާން އދގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގެ 116 މެންބަރު ޤައުމުން އިނިގިރޭސިވިލާތަށް ގޮވައިލިއެވެ. 

ދިވެހިރާއްޖެއިން ވޯޓު ދިނީ އެ ޤަރާރާ ދެކޮޅަށެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތާއި އެމެރިކާ، އޮސްޓްރޭލިއާއި އިސްރާއީލް، އަދި ހަންގޭރީއާ އެކު - ދިވެހިރާއްޖެއިން އެގޮތަށް ވޯޓު ދިނީ، ޗާގޯސްގެ ކޮންޓިނެންޓަލް ޝެލްފްގެ ބައުންޑަރީ ޤާއިމުކުރުމަށް 2010 ވަނަ އަހަރު ދިވެހިރާއްޖެއިން ހުށަހެޅި މައްސަލައަށް ގެއްލުންވެދާނެ ކަމަށް ބުނެއެވެ. 

2019 ވަނަ އަހަރު އައިސީޖޭގެ ނިންމުމުން ބާރު ލިބި، މޮރިޝަސް އިން އިޓްލޮސްގައި އެދިފައި ވަނީ ފުށުއަރާ ސަރަޙައްދުގެ އީއީޒެޑް (އެކްސްކްލޫސިވް އިކޮނޮމިކް ޒޯން) ގެ ބައުންޑަރީ ކަނޑައަޅައި ދިނުމަށެވެ.

2022 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހު މިމައްސަލައިގައި ދިވެހި ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ބުނާ އިސް ބަސް އިއްވަވަމުން، ބަންޑާރަ ނާއިބް އިބްރާހިމް ރިފްޢަތު އިޢުލާން ކުރެއްވީ ޗާގޯސް މޮރިޝަސްއާ ޙަވާލުކުރުމާ ގުޅޭ ގޮތުން އދގެ ޢާންމު މަޖިލީހަށް ދެން ހުށަހަޅާ ޤަރާރެއްގައި އެކަމަށް ތާޢީދުކޮށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ވޯޓުލާނެ ކަމަށެވެ. ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙްވަނީ އެނިންމެވުން މޮރިޝަސްގެ ބޮޑުވަޒީރަށް 2022 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓް މަހު ޙިއްސާކުރައްވާފައި ކަމަށްވެސް ބަންޑާރަ ނާއިބް ވިދާޅުވިއެވެ.

ރައީސް ޞާލިޙްގެ ސިޓީގެ ޚަބަރު ލިބުމުން ސިޔާސީ އަލިފާންގަނޑެއް ރޯވިއެވެ. އ އިޓްލޮސްގެ ޙުކުމާއެކު ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު އެކްސްގައި ކުރެއްވި ޕޯސްޓެއްގައި ވިދާޅުވީ ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް އޮތް އިސްތިޤްލާލީ ދަޢުވާ ދޫކޮށްލުމުން " ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުން ބައެއް ގެއްލިފައިވާ" ކަމަށެވެ. އަދި ޒަމާނުއްސުރެ ދިވެހި ކެޔޮޅުންނާއި މާލިމީއިން ފޯޅަވަހި ދެކެނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ކަމަށާއި، ފޯޅަވައްސާއި ދިވެހިރާއްޖެއާ ދެމެދު ތާރީޚީ އަދި ޘަޤާފީ ގުޅުންތައް ވާ ކަމުގެ ހެއްކާއި ޤަރީނާ ފެންނާން ހުރިކަމަށްވެސް އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. 

ރައީސް ޔާމިން ކުރެއްވި ރިޝްވަތުގެ ތުހުމަތުތައް ތަކުރާރު ކުރައްވާ ކުރީގެ ބަންޑާރަ ނާއިބު ޑރ މުޙައްމަދު މުނައްވަރު ތުހުމަތު ކުރެއްވީ އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ޝިޕިންގް ލޭންތައް ބަންދުކުރުމުގެ ބާރު ހޯދުމަށް އިންޑިއާގެ ގާތް އެކުވެރި މޮރިޝަސްގެ ފަރާތަށް ރާއްޖޭގެ ސްޓޭންޑު އަނބުރާލަން، އިންޑިޔާއިން ދިވެހި ސަރުކާރަށް ބާރު އަޅާފައިވާކަމަށް ފެނިވަޑައިންނަވާ ކަމަށެވެ.  

އެހެންނަމަވެސް، ރައީސް ޞާލިޙްގެ ސަރުކާރުން ބުނަމުން ދިޔައީ "ޗަގޯސްގެ އިސްތިޤްލާލާމެދު މޮރިޝަސް އިން އުފުލާ ދަޢުވާއަށް ތާޢީދުކުރުން" އީއީޒެޑްގެ ސަރަޙައްދު ބައިކުރުމާއި، ކަނޑު ބޯޑަރާ ގުޅޭ މައްސަލައާ ގުޅުން ނެތް ކަމަށާއި، ކަނޑުގެ މުޢާހަދާގެ ދަށުން ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ ކަނޑުގެ ބައުންޑަރީ އޮތީ މިހާތަނަށް ކަނޑަނާޅާ ކަމަށެވެ. އަދި ރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދަށް ބަދަލެއް އަންނަ ފިޔަވަޅެއް އަޅާނަމަ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ރުހުން ހޯދާންޖެހޭކަމަށް އޮތްއިރު، އެކަން ރައީސް ޞާލިޙް ނުކުރައްވާ ކަމުގެ ތުހުމަތުވެސް ރައީސް ޞާލިޙްގެ ފަރާތްޕުޅުން ކުރަނީ ދޮގެވެ. ޞާލިޙް ސަރުކާރުން ބުނީ މަޖިލީހުގެ ރުހުން ހޯދަން އޮންނަނީ އުރަފަށުން 12 މޭލަށްވުރެ ބޭރުގެ ސަރަޙައްދަށް ބަދަލު އަންނަ ނަމަ ކަމަށާއި، އީއީޒެޑް ކަނޑައެޅުމުގައި ސަރުކާރަށް އިޚްތިޔާރު ލިބިގެންވާ ކަމަށެވެ.

އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗަގޯސް އައިލެންޑްސްގެ އިސްތިގުލާލު ރަސްމީކޮށް މޮރިޝަސްއާ ހަވާލުކުރީ 2025 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހުގެ 22 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ނަމަވެސް ޑިއޭގޯ ގާސިއާގެ ކޮންޓްރޯލް ޙަވާލެއް ނުކުރެވެއެވެ. އެރަށް އޮތީ 99 އަހަރަށް އެމެރިކާގެ ޢަސްކަރިއްޔާގެ މަރުކަޒު ޤާއިމުކުރަން ދޫކޮށްފައެވެ.

ރައީސް ޞާލިޙް މޮރިޝަސްގެ ބޮޑުވަޒީރަށް ފޮނުއްވި ސިޓީފުޅަށް ޢިޝާރާތް ކުރައްވާ، ރިޔާސީ ބަޔާނުގައި ރައީސް މުޢިއްޒު ވިދާޅުވީ އެ"ސިޓީގެ ސަބަބުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތީ ސަރަޙައްދުގެ ރައްކާތެރިކަމަށް ނޭދެވޭ އަސަރުކޮށްފައިވާ ކަމަށް، ބައިނަލްއަޤްވާމީ މާހިރުންގެ ލަފާ ލިބިފައިވާތީ، ދިވެހިރާއްޖެއިން އެ ސިޓީ، އަނބުރާ ގެނައުމަށް ނިންމި،" ކަމަށެވެ.

މި މައްސަލައާ ގުޅޭގޮތުން ނިމިދިޔަ ސަރުކާރުން ނިންމައިފައިވާ ބައެއް ނިންމުންތަކުގެ ސަބަބުން، ދިވެހި ދައުލަތަށް އިޢާދަނުކުރެވޭވަރުގެ ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބިފައިވާ ކަމަށް، މައްސަލައިގައި ޢައްޔަންކުރެވުނު ބައިނަލްއަޤްވާމީ މާހިރުންގެ ލަފާ ލިބިފައިވާތީ، އެ ނިންމެވުންތައް ނިންމެވި ފަރާތްތަކާ ސުވާލުކޮށް، އެ ނިންމެވުންތައް ނިންމަވައިފައިވާ ސަބަބުތައް ދެނެގަތުމަށާއި، އެކަންކަމާ ގުޅިގެން ޤާނޫނީގޮތުން ފިޔަވަޅު އަޅަންޖެހޭނަމަ، އެކަން ކުރުމަށާއި، އެކަންކަން ތަކުރާރުނުވާނެކަން ޔަޤީންކުރުމަށް،  "ކޮމިޝަން އޮފް އެންކުއަރީ" އެއް އުފެއްދުމަށް ނިންމާފައިވާކަންވެސް ރިޔާސީ ބަޔާނުގައި އިޢުލާންކުރެއްވިއެވެ.

މޮރިޝަސްގެ ބޮޑުވަޒީރު ޕްރަވިންދް ކުމާރު ޖަގްނޯތުއަށް އޮގަސްޓް 2022 ގައި ރައީސް ޞާލިޙް ފޮނުއްވި ސިޓީފުޅު އަނބުރާ ގެންނަވާފައިވާކަން އެޤައުމަށް ރަސްމީކޮށް އަންގާފައިވާނެ ކަމަށް ރައީސް އޮފީހުން ބުނެއެވެ. އެކަން އަންގަވާ ފޮނުއްވި ސިޓީގައި، އިޓްލޮސްގައި މައްސަލަ ހިނގަހިނގާ އޮއްވައި، ދިވެހި ސަރުކާރުގެ ސްޓޭންޑް ބަދަލުކުރުމުގެ ގެއްލުން، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލޮށްފައިވާ ކަމަށާއި، ސްޓޭންޑަށް ގެނައި ބަދަލަކީ ސަބަބުވެރި ކަމެއް ނެތި، އިޖުރާޢަތުތައް ފުރިހަމަ ނުކޮށް ކޮށްފައިވާ ކަމެއް ކަމަށް ބުނެފައިވެއެވެ.

މީގެ އިތުރަށް "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދުތައް ކަނޑައެޅުމާއި، ސަރަޙައްދުތަކުގެ ކޯޑިނޭޓްތަކާއި ބޭސްލައިން ކަނޑައެޅުމާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދުތަކާ ބެހޭ އެންމެހައި ކަންކަމާއި މައްސަލަތައް ބެލުމަށް ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި މަސައްކަތް ކުރާނެ އޮފީހެއް ޤާއިމުކުރުމަށް،" ނިންމަވާފައިވާ ކަންވެސް އިޢުލާން ކުރެއްވިއެވެ.

ރައީސް މުޢިއްޒުގެ ރިޔާސީ ބަޔާނުގައި ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް އޮތް ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްތިޤްލާލީ ދަޢުވާގެ ވާހަކަ ތަކުރާރު ކުރެއްވިއެވެ. ފޯޅަވައްސަކީ އިސްތިޢުމާރީ އެއްވެސް ބާރެއް މި ސަރަޙައްދަށާއި، ދިވެހި މާކަނޑަށް ފޭބުމުގެ އެތައް ޤަރުނެއް ކުރިއްސުރެވެސް، ދިވެހީން އެ ތަނެއް ދަންނަ ތަނެއްކަން ފާހަގަކުރައްވާ، އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވީ އެއީ ދިވެހި ކާބަފައިން ދިވެހިބަހުން އެ ތަނަށް ނަން ކިޔަމުން އަންނަ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤުދުރަތީ ސަރަހައްދުގައި އޮތް ތަނެއްކަމަށެވެ. އަދި ދިވެހި ނެވިކަމާއި، ކަނޑުވެރިކަމުގެ ތެރެއިން ލިޔެފައިވާ ފޮތްތަކުގައި، އެ ތަނުގެ ވާހަކަ ބަޔާންކުރެވިފައިވާ ކަމަށާއި، ދިވެހި ދައުލަތުގެ ރަސްމީ ލިޔުންތަކުގައި، ދިވެހި ރަސްކަމުގެ ފަރާތުން ރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތީ އިމުގެ ތެރޭގައި ފޯޅަވަހި ހިމަނައިފައިވާކަން ތާރީޚުން ކަށަވަރުވާ ކަމަށްވެސް ވިދާޅުވިއެވެ.

މޮރިޝަސްއާ ޗާގޯސް ޙަވާލުކުރަން އިނގިރޭސި ސަރުކާރުން ނިންމި ނިންމުމުގެ މައްޗަށް ނޮވެންބަރު 8، 2024 ގައްޔާއި ޖަނަވަރީ 18، 2026 ގައި ދިވެހިރާއްޖެއިން ރަސްމީކޮށް އިޢުތިރާޟު ކުރިކަންވެސް ރިޔާސީ ބަޔާނުގައި ރައީސް މުޢިއްޒު ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި އެމައްސަލައިގައި ޑިސެންބަރު 15، 2025 ގައި އިނގިރޭސި ބޮޑުވަޒީރުގެ ނައިބު ޑޭވިޑް ލެމީއާ ފޯނުން ވާހަކަފުޅުދެއްކެވި ކަންވެސް ހާމަކުރެއްވިއެވެ.

މިއާއެކު، ޗާގޯސްގެ އީއީޒެޑް މޮރިޝަސްއިން ބޭނުންކުރަން ރާވާގޮތުގެ ސަބަބުން ދިވެހި ފަތުރުވެރިކަމާއި މަސްވެރިކަމަށް ގެއްލުންވާނެކަން ފާހަގަކޮށް، މަރިޝަސް ސަރުކާރާއި، އިންޓާރނޭޝަނަލް ޔޫނިއަން ފޮރ ނޭޗާރ ކޮންޒަވޭޝަންގައި ޝަކުވާ އުފުލާފައިވާނެ ކަމަށްވެސް ރައީސް މުޢިއްޒު ބުރާސްފަތި ދުވަހު މަޖިލީހުގެ ތަޅުމަށް އިއްވެވި ރިޔާސީ ބަޔާނުގައި ވިދާޅުވިއެވެ.

ޗާގޯސްއަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކުރާ ދަޢުވާއަކީ ފެށުމުގައި އިނދަޖެހިފައިވާ ދަޢުވާއެއްކަމަށް ޕްރޮފެސާރ ޕަޔަމް އަޚަވާން ވިދާޅުވެއެވެ. ސަބަބެއްކަމަށް އޭނާ އޮކްޓޫބަރު 2022 ގައި ވިދާޅުވީ 2019 ވަނަ އަހަރު އައިސީޖޭ އިން ކޮށްފައި އޮތް ޙުކުމެވެ. ޕަޔަމް އަޚަވާން އަކީ އިޓްލޮސްގައި ދިވެހިރާއްޖެ ތަމްޘީލުކުރާ ވަކީލުންގެ ޓީމުގެ އިސް މެންބަރެކެވެ. 

ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވުރެ މާ ބޮޑު ތަނުން މޮރިޝަސް ޗާގޯސްއާ ދުރު ނަމަވެސް މޮރިޝަސްއަށް ޗާގޯސްގެ އިސްތިޤްލާލީ ބާރު ޙަވާލުކުރާން ޖެހުމުގެ ސަބަބަކީ އިސްތިޢުމާރިއްޔަތުގެ ދުވަސްވަރު ހަމައެއް ލަމައެއް ނެތި ދަމާފައިވާ ބޯޑަރު ރޮނގުތަކެވެ.

ރައީސް މުޢިއްޒު އަލިއަޅުއްވާ ތާރީޚީ ހެކިތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ؛

ރައީސް މުޢިއްޒު ޢިޝާރާތް ކުރައްވަމުން ގެންދެވީ އަރުވާލެވިފައިވާ ރަސްގެފާނު ޙަސަން ނުވަ ވަނަ - މީގެ ގާތްގަނޑަކަށް 463 އަހަރު ކުރިން ކޮޗިންގައި ހުންނެވިއިރު، ތިމަން ރަދުންނީ "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖަޒީރާތަކާއި، ސުއާދޫގެ ތިން ޕަޓަނާއާއި، ޕުލޯބޭގެ ހަތް ޖަޒީރާގެ ވެރިޔާ" ކަމަށް ކުރައްވާފައިވާ ދަޢުވާ އަށެވެ.

އެ ތިން ޕަޓަނާއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެންމެ ދެކުނުގެ އަތޮޅު ކަމަށްވާ ހުވަދޫ، ފުވައްމުލައް އަދި އައްޑޫ އެވެ. ޕުލޯބޭ އަކީ ޗަގޯސް އެޓޯލް ނުވަތަ ފޯޅަވަހި ކަމަށް ތާރީޚް ދިރާސާކުރައްވާ އަޙްމަދު ނާޖިޙް ދީދީ ވިދާޅުވެއެވެ.

16 ވަނަ ޤަރުނުގައި ޙަސަން ރަސްގެފާނު ފޯޅަވަހީގެ މައްޗަށް ވެރިކަން އިޢުލާން ކުރެއްވިއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤަދީމީ ރެކޯޑްތަކުގައި މި ސަރަޙައްދުގެ އެއްވެސް ވާހަކައެއް ނަންގަނެފައި ނެތީ ކީއްވެތޯ ސުވާލު އުފެދޭކަމަށް ނާޖިޙް 2022 ގައި ލިޔުއްވިއެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދު މަލިކާއެކު އޮތްއިރު ސިފަކުރަނީ "މަލިކައްޑޫ" ގެ ގޮތުގައި ކަމަށާއި، އޭގެ ފަހުން "ކެލައްޑޫ" ގެ ގޮތުގައި ކަމަށް އޭނާ ލިޔުއްވައެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދު ޘަޤާފީ ގޮތުން ސިފަކުރަމުން އައީ އެންމެ އުތުރުން ފެށިގެން އެންމެ ދެކުނު ހިސާބުތަކާ ހަމައަށެވެ؛ މަލިކު އިން ފެށިގެން (އިންޑިޔާގެ ބަޔަކަށް ވުމުގެ ކުރިން) އައްޑޫއަށެވެ. ޗާގޯސްގެ އެއްވެސް ވާހަކައެއް ދައްކާފައެއް ނެތެވެ.

ޗާގޯސް ޖަޒީރާތަކުގެ ވާހަކަ ދިވެހިންނަށް އެނގޭ ކަމަށް ތާރީޚް ޢިލްމުވެރިން އެއްބަސްވެއެވެ. އަނގަބަހުން ވާރިދުވާ ފޯކްލޯރ ވާހަކަތަކުގައި ފޯޅަވައްސަށް ބެހިގެން ލައްވި ވާހަކައާއި، އެރަށުގައި ތާށިވި ވާހަކަތައް ހިސާބަކަށް ކިޔައި އުޅެއެވެ.

އެހެނަސް ފޯޅަވަހިކަމުގައި ދިވެހިން ކިޔާ އުޅޭ ތަނުގެ އަސްލު ލޮކޭޝަނާ މެދު ސުވާލު އުފެދުނެވެ.

"ހޮއްޅަވައި [ފޯޅަވަހި]، ދެކުނުގެ ދިވެހި މުސްކުޅިން ބުނާ ގޮތުގައި އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނު އަދި ހުޅަނގު ދެކުނުގެ ހުރިހާ ރަށްތަކަކަށް ކިޔާ ޢާޏްމު ނަމެކެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ ހަމައެކަނި ޗަގޯސް އެއް ނޫނެވެ. ސީޝެލްސް، މޮރިޝަސް އެންޑް ރީޔޫނިއަން އަދި ރޮޑްރިގޭސްވެސް ފޯޅަވަހީގެގޮތުގައި ނިސްބަތްކުރާ ރަށްތަކުގެ ގްރޫޕްގައި ވެއެވެ." ސްޕެއިންއަށް ނިސްބަތްވާ، ރާއްޖޭގެ ތާރީޚް ދިރާސާކުރެއްވި ލިޔުންތެރިޔާ ޒެވިއާ ރޮމޭރޯ ފްރިއާސް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.

"ދިވެހިރާއްގެ ފުލޯކު ވާހަކަތަކަށް ބަލާއިރު، އެ ރަށަށް ޒިޔާރަތްކުރީ ހަމައެކަނި ބެހިގެން، އޮޅިގެން ކަމާއި، އެތަނުގައި ވަޒަންވެރިވާން އެއްވެސް ޙާލެއްގައި މަސައްކަތް ނުކުރާކަން އެނގޭ،" ކަމަށްވެސް އޭނާ ފޮތް 'ދަ މޯލްޑިވިއަން އައިލެންޑަރސް' ގައި ލިޔުއްވާފައި ވެއެވެ. 

ބްލެންހައިމް ރީފް މައްސަލައެވެ؛ ބޮޑުދިޔައިގައި ފެންނާން ނޯންނަ މި ފަރު، އީއީޒެޑް ހިސާބުކުރަން ފަށާ ޕޮއިންޓުގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމާމެދު އުފެދޭ ޚިޔާލު ތަފާތުވުމެވެ. އެމައްސަލައިގައި އިޓްލޮސްއިން ނިންމީ ދިވެހިރާއްޖެއާ އެއްކޮަޅަށެވެ.

މައްސަލަ ނިންމި އިރު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބުނީ 47،232 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. މޮރިޝަސްއަށް ލިބުނީ 45،331 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. 1:0.960 ގެ ރޭޝިޔޯގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ނިސްބަތުންވީ ފައިދާ މޮރިޝަސްއަށްވުރެ ބޮޑެވެ.

ކޮންޓިނެންޓަލް ޝެލްފްގެ 200 ނޯޓިކަލް މޭލު (އިތުރު 22،298 އަކަކިލޯމީޓަރު) އަށް ވުރެ ބޮޑު ސަރަޙައްދަކަށް މޮރިޝަސްއިން ކުރި ދަޢުވާ ބާޠިލުވީއެވެ. 

މިއީ ތާރީޚުގައިވެސް ބައިނަލްއަޤްވާމީ ދަނޑުގައި ޖަޒީރާ ނުވަތަ ކަނޑުގެ ދައުލަތްތަކުގެ މެދުގައި ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދާ ގުޅޭގޮތުން އުފެދިފައިވާ ބޯޑަރުގެ މައްސަލައެއް ޙައްލު ކުރި ފުރަތަމަ ފަހަރެވެ. ޙުކުމް އިއްވުމުގެ ކުރިން ދެޤައުމުންވެސް އޮތީ 92،000 އަކަކިލޯމީޓަރުގެ ސަރަހައްދުގެ 95 އިންސައްތަ ބަހާނެ ގޮތާމެދު އެއްބަސްވުމަކަށް އައިސްފައެވެ. ބާކީ އޮތް ފަސް އިންސައްތައާމެދު ޚިޔާލުތަފާތުވުން އިތުރު ސިޔާސީ ހޫނު މައްސަލައަކަށް ބަދަލުވީއެވެ. 

ސަރުކާރުން އުފާ ފާޅުކުރިއެވެ. ޕްރޮފެސަރު އަޚަވާން ވިދާޅުވީ އިޓްލޮސްގެ ޙުކުމަކީ "ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބުނު ބޮޑު ކާމިޔާބީއެއް" ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް އިދިކޮޅު އޮތީ ނުރުހުންވެ، ރުޅިގަދަވެފައެވެ. ސޯޝަލް މީޑިއާގައި "44،000 އަކަކިލޯމީޓަރު ގެއްލިގެން" ޕޯސްޓުތައް ޢާންމުކޮށް، ހިތާމަ ފާޅުކޮށްފައި ވެއެވެ. އިޙްތިޖާޖުގައި މާލޭގައި މުޒާހަރާ އެއްވުމެއްވެސް ބޭއްވިއެވެ. ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙް ޢަޒުލުކުރާންވެސް މަސައްކަތް ކުރިއެވެ. ސަރުކާރު ވައްޓާލުމަށް އޭރުގެ އިދިކޮޅު އެންމެ އިސް ލީޑަރަކަށް ހުންނެވި ޢަބްދުއްރަޙީމް ޢަބްދުالله ފުލުހުންނާއި ޢަސްކަރިއްޔާއަށް ގޮވައިލެއްވިއެވެ.

"ބައުންޑަރީ ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން ދިވެހިރާއްޖެ ކޮންޓްރޯލް ކުރީ އެންމެ 12 ނޯޓިކަލް މޭލުކަމަށާއި، "މިހާރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިވަނީ 200 މޭލު ލިބިފައި،" ކަމަށް ރައީސް ޞާލިޙް ވިދާޅުވިއެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ފޮރިން މިނިސްޓަރު ޢަބްދުﷲ ޝާހިދު  ވިދާޅުވީ ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް އިސްތިޤްލާލީ ބާރު އޮތްކަމުގެ ދަޢުވާއެއް އެއްވެސް ސަރުކާރެއްގައި އުފުލާފައި ނެތް ކަމަށެވެ. 

އިސްތިޤުލާލު ސުވާލު މުހިންމުވަނީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟

ސަރަޙައްދީ ބޯޑަރު ކަނޑައެޅުމާބެހޭ އިސްތިޤްލާލީ ދެބަސްވުމެއް ބެލުމުގެ އިޙްތިޞާޞް އިޓްލޮސްއަށް ލިބިގެން ނުވާކަމަށް ބުނެ އިޓްލޮސްގައި ދިވެހިރާއްޖެއިން ކުރި އިޢުތިރާޟު ބަލައި ނުގަތުމާއެކު، އަވަށްޓެރި ދައުލަތަކީ އިނގިރޭސިވިލާތްތޯ ނުވަތަ މޮރިޝަސްތޯ އުފުލި ސުވާލަށް ޖަވާބު ލިބިފައި ވެއެވެ. 

ޕްރޮފެސަރު އަޚަވާން ވިދާޅުވީ ޢާންމު މަޖިލީހުގައި އައިސީޖޭގެ ރަޢުޔަށް ތާޢީދުކޮށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ވޯޓު ދޭން ނިންމި ނިންމީ، ކަނޑުގެ ބޯޑަރު ކުރެހުމުގެ ބޭނުމަށް، މޮރިޝަސް އަކީ ޗަގޯސްގެ ޙައްޤުވެރި، މިލްކުވެރި ފަރާތްކަމުގައި އިޓްލޮސްއިން ކަނޑައަޅާފައިވާތީ ކަމަށެވެ. 

އިނގިރޭސިވިލާތާއި މޮރިޝަސްއާ އެކުގައިވެސް ދިވެހިރާއްޖެއިން މަޝްވަރާ ކޮށްފައި އެބަހުއްޓެވެ. ނަމަވެސް މުޅިން މައްސަލަ ހިމުންނުވާ ކަމަށްޓަކައި 1970 ގެ އަހަރުތަކުގައި އިންޑިއާ އަދި ޝްރީލަންކާއާއެކު ދިވެހިރާއްޖެއިން ސޮއިކުރި ފަދަ ބޯޑަރާބެހޭ އެގްރިމަންޓެއް ޤާއިމުނުވެ އޮތީއެވެ. 

1814-1968 - މޮރިޝަސްގެ އިސްތިޢުމާރީ ވެރިކަމުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސް ކޮންޓްރޯލް ކުރިއެވެ.

1965 - އިނގިރޭސިވިލާތުގެ އިންޑިއަން އޯޝަން ޓެރަޓޮރީ އުފެއްދުމަށްޓަކައި އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސްގެ ވެރިކަން މޮރިޝަސްއާ ވަކިކުރިއެވެ. 

1966 - އިނގިރޭސިވިލާތުން ޑިއޭގޯ ގާސިއާ އެމެރިކާއަށް 50 އަހަރަށް ކުއްޔަށް (ޕޮލާރިސް މިސައިލް ސިސްޓަމްތަކުން 14 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ ޑިސްކައުންޓެއްގެ ބަދަލުގައި) ދިނެވެ.

1968 - ޗާގޯސް ޖަޒީރާތައް ނުހިމަނައި މޮރިޝަސްއަށް މިނިވަންކަން ލިބުނެވެ.

1960 ގެ އަހަރުތަކުގެ ފަހުކޮޅު - 1970 ގެ އަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅު - ޑިއޭގޯ ގާސިއާގައި ހުންނަ އެމެރިކާގެ ޢަސްކަރީ މަރުކަޒަށް ޖާގަދޭން 1،500-2،000 ޗަގޯސިއަނުން އިނގިރޭސިވިލާތުން ގަދަކަމުން އެރަށުން ބޭލިއެވެ.

1970 ގެ އަހަރުތައް - ދިވެހިރާއްޖެ އިން އިންޑިއާ އާއި ރާއްޖޭގެ ކަނޑުމަތީގެ ބޯޑަރާބެހޭ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރިއެވެ.

1982 - ކަނޑުގެ ޤާނޫނާ ބެހޭ އދ.ގެ މުޢާހަދާ (ޔޫއެންސީއެލްއޯއެސް) ގައި ދިވެހިރާއްޖެއިން ބައިވެރިވިއެވެ. 

1992 - ދެޤައުމުގެވެސް ހިކިފަސް އެންމެ ފުރު ނުކުތާއިން ފެށިގެން މެދުޖެހޭ ހިސާބަކީ ބޯޑަރުކަމުގައި ބެލޭ ފަންނީ ހަމަތަކެއްގެ މައްޗަށް އެއްބަސްވުމަކަށް އަންނާން ދިވެހިރާއްޖެ އާއި އިނގިރޭސިވިލާތް ވާހަކަދެއްކިއެވެ. އެއްބަސްވި ދެލިކޮޕީގައި ދެ ފަރާތަކުން ސޮއިކޮށްފައެއް ނެތެވެ. 

1996 - އާކިޕެލެޖިކް ބޭސްލައިންތަކުން 200 ނޯޓިކަލް މޭލުގެ އަރިމަތިން އީއީޒެޑް އިޢުލާންކޮށް ކަނޑުގެ ބޯޑަރާބެހޭ ޤާނޫނު ދިވެހިރާއްޖެއިން ފާސްކުރިއެވެ. 

2000 - ދިވެހިރާއްޖެ އިން ޔޫއެންސީއެލްއޯއެސް ތަސްދީޤުކުރިއެވެ. 

2009 - މޮރިޝަސް އިން ޗާގޯސްގެ ވަށައިގެން 200 ނޯޓިކަލް މޭލު އީއީޒެޑް އަށް ދަޢުވާ ކުރިއެވެ. 

ޖުލައި 2010 - ޗާގޯސް ސަރަޙައްދު އެކީއެކަށް ހިމެނޭ ގޮތަށް، 200 ނޯޓިކަލް މޭލަށް ވުރެ ދިގުކޮށް އޮތް ކޮންޓިނެންޓަލް ޝެލްފް އަށްވާ ސަރަޙައްދު ހޯދާން ދިވެހިރާއްޖެއިން ދަޢުވާ ކުރިއެވެ. 

މާޗް 2011 - ޗާގޯސް އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ދަޢުވާ ކުރުމަކީ ނަހަމަ ބާރު ފޯރުވުމާ ކަމަށާއި، އެއީ އަރައިގަތުމެއް ކަމަށް ސިފަކޮށް، މޮރިޝަސްއިން ރަސްމީކޮށް އިޢުތިރާޟު ކުރިއެވެ. 

2011 - ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު މޮރިޝަސްއަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ދެ ޤައުމުން ވެސް އެއްބަސްވީ ކޮންޓިނެންޓަލް ޝެލްފް އަށްވާ ސަރަޙައްދުތަކާ ގުޅޭ ޚިލާފުގައި މަޝްވަރާކޮށް، ޑިޕްލޮމެޓިކް ޙައްލެއް ހޯދުމަށެވެ. އެފަހުން އެފަދަ މަޝްވަރާއެއް ކުރިކަމެއް ސާފެއް ނޫނެވެ. 

2017 - ޗާގޯސް މައްސަލައިގައި އދގެ ޢާންމު މަޖިލީހުން އިންޓާރނޭޝަނަލް ކޯޓް އޮފް ޖަސްޓިސް (އައިސީޖޭ)ގެ ލަފައެއް ހޯދާން އެދުނެވެ. ޗާގޯސްއާ ގުޅޭ ގޮތުން އދ ގައި ދިވެހިރާއްޖެއިން ރައީސް ޢަބްދުﷲ ޔާމީންގެ ވެރިކަމުގައި އިޢުތިރާޟެއް ނުވަތަ ދަޢުވާއެއް ފައިލެއް ނުކުރެއެވެ.

ފެބްރުއަރީ 2019 - އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސް ހިފެހެއްޓުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެއް ކަމަށް އައިސީޖޭއިން ނިންމައި، އެއީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤާނޫނުތަކާ ޚިލާފު ކަމެއްކަމަށް ކަނޑައެޅިއެވެ.

މެއި 2019 - ޗާގޯސް އަނބުރާ މޮރިޝަސް އާ ޙަވާލުކޮށް، ޑިކޮލޮނައިޒް ކުރުމަށް ގޮވައިލާ އދގެ ގެ ޢާންމު މަޖިލީހުން ޤަރާރެއް ފާސްކުރިއެވެ.

2019 - މެރިޓައިމް ބައުންޑަރީ ޑެލިމިޓޭޝަން (ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުގައި ބޯޑަރު ކަނޑައެޅުމުގެ) ގެ މައްސަލައިގައި މޮރިޝަސް އިން އިޓްލޮސް އަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅިއެވެ. 

ޖެނުއަރީ 28، 2021 - އިސްތިޤްލާލާ ގުޅޭ މިމައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޙްތިޞާޞްވެސް އިޓްލޮސްއަށް ނެތް ކަމަށް ބުނެމ ދިވެހިރާއްޖެ އިން ހުށަހެޅި ފަސް އިބްތިދާޢީ އިޢުތިރާޟުވެސް އިޓްލޮސްއިން ބަލައެއް ނުގަތެވެ. 

އޮގަސްޓް 2022 - ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް މޮރިޝަސް އިން ކުރާ އިސްތިޤްލާލުގެ ދަޢުވާއަށް ތާޢީދު ކުރަން ނިންމިކަން ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙް އަމިއްލަފުޅަށް މޮރިޝަސްގެ ބޮޑުވަޒީރަށް އަންގަވައިފިއެވެ. 

އޮކްޓޯބަރު 2022 -  ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް މޮރިޝަސް އިން ކުރާ އިސްތިޤްލާލުގެ ދަޢުވާއަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ތާޢީދުކުރާ ކަމަށް، ހެމްބާގުގައި ހުންނަ އިޓްލޮސްގައި ބަންޑާރަ ނާއިބު އިބްރާހިމް ރިފްޢަތު އިޢުލާން ކުރެއްވިއެވެ. 

އޭޕްރީލް 28، 2023 - އިޓްލޮސްއިން މައްސަލަ ފައިސަލާކޮށް، ޙުކުމް އިއްވިއެވެ؛ ދިވެހިރާއްޖެއަށް އަށް ލިބެނީ 47،232 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. މޮރިޝަސްއަށް ލިބެނީ 45،331 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ.

ނޮވެމްބަރު 2023 - އިޓްލޮސްގެ ނިންމުން އަނބުރާ ގެންދާން ގޮވައިލައްވާ، އެ ނިންމުމަށް ގޮންޖައްސަވާ ކަމަށް ރައީސް ޑރ މުޙައްމަދު މުޢިއްޒު ވަޢުދުވެވަޑައިގަތެވެ. 

އޮކްޓޯބަރު 2024 - އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސްގެ އިސްތިޤްލާލު މޮރިޝަސްއަށް ބަދަލުކުރުމަށް އެއްބަސްވުމެއްވާކަން އިޢުލާން ކުރިއެވެ. 

ނޮވެމްބަރު 2024 - ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚީ ދަޢުވާ ޘާބިތުކޮށްދީ އިނގިރޭސިވިލާތަށް ދިވެހިރާއްޖެ އިން ސިޓީއެއް ފޮނުވާފައިވާ ކަމަށް ޖުމްހޫރީ ދުވަހުގެ ޚިޠާބުގައި ރައީސް މުޢިއްޒު ވިދާޅުވިއެވެ. 

މެއި 22، 2025 - އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސްގެ އިސްތިޤްލާލީ ބާރު ރަސްމީކޮށް މޮރިޝަސްއާ ޙަވާލުކުރިއެވެ. 

ޖެނުއަރީ 20، 2026 - މޮރިޝަސްއާ ޗާގޯސް ޙަވާލުކުރި އެއްބަސްވުމަކީ ބޮޑުވެގެންވާ ކޮސް ކަމެއްގެ ގޮތުގައި އެމެރިކާގެ ރައީސް ޓްރަންޕް ސިފަކުރެއްވިއެވެ. މިއާއެކު ރައީސް މުޢިއްޒު އިނގިރޭސި ނޫހެއްގައި ވިދާޅުވީ ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް އިސްތިޤްލާލީ ދަޢުވާއެއް ކުރާ އެންމެ ޙައްޤުވެރި ފަރާތަކީ ދިވެހިރާއްޖެ ކަމަށެވެ.