ރަސްމާލެ ހިއްކުމަކީ މޫސުމީ ވިލުންވެރިކަމުގެ މަޝްރޫޢެއްކަމަށް ސިފަކުރާއިރު، މުޅި މާލެ އަތޮޅު ކިލަނބުވެ، ގަރަމުވެއްޖެ

މާލޭގެ ދެކުނުގައި އޮންނަ ފުށިދިއްގަރު ފަޅު ހިއްކުމަކީ މިހާތަނަށް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިންގާ އެންމެ ބޮޑު "ކްލައިމެޓް އެޑެޕްޓޭޝަން ޕްރޮޖެކްޓް" ނުވަތަ މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކަށް ތައްޔާރުވުމުގެ މަޝްރޫޢުކަމުގައި ރައީސް މުޢިއްޒު ގެންދަވަނީ ސިފަކުރައްވަމުންނެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ސަރުކާރުގެ އެންމެ ނަންހިނގާ، ބިޔަ މަޝްރޫޢުކަމުގައި ފާހަގަކޮށް، އެފަޅުން 1،153 ހެކްޓަރުގެ ބިން ހިއްކަމުން ދެއެވެ. މިއީ ހުޅުމާލެއަށްވުރެ 3 ގުނަ ބޮޑު ސަރަޙައްދެކެވެ. މަޤްޞަދަކީ ރަސްމާލެ ކިޔާ އީކޯ ސިޓީއެއް، ކާބަން ނިއުޓްރަލްކޮށް ތަރައްޤީކުރުން ކަމަށް ސަރުކާރުން ބުނެއެވެ. 

ބިން ހިއްކަނީ ކަނޑު އަޑިން ވެލި ދަމައިގެންނެވެ. ވެލި ދަމަނީ ޑްރެޖަރުންނެވެ. ނަގާ ވެލި ހިއްކާންވީ ސަރަޙައްދަކަށް އަޅަނީއެވެ. އެއީ ފިނޮޅެއް، ފަޅެއް ނުވަތަ ފަރެއް ކަމަށް ވެދާނެއެވެ. މިކަމުގެ ތެރޭގައި، އެތައް ވެއްޔެއް ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑުގެ ތެރެއަށް ފޭދިގެންދެއެވެ. ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދު މުޅިން ފުސްވެއެވެ. ފަރުތަކާއި، ނާޒުކު ކަނޑު އަޑީގެ ދިރުންތަކަށް ލޮޅުން އަރައެވެ. ނަތީޖާއަކީ މަސްވެރިކަމާއި ފަތުރުވެރިކަމަށް ނޭދެވޭ އަސަރު ފޯރުމެވެ. ސައިންސްވެރިންނާއި ތިމާވެއްޓާބެހޭ ވަކާލާތު އުފުލާ ފަރާތްތަކުގެ ކަންބޮޑުވުމަކީ މިއީއެވެ. 

މިގެއްލުމާ ސީދާ ކުރިމަތިލާން ޖެހޭ އެއްބަޔަކީ ޑައިވް އޮޕަރޭޓަރުންނެވެ. އެފަރާތްތަކުން ބުނަނީ ބިން ހިއްކުމުގެ ސަބަބުން އެ އަތޮޅުގެ އެންމެ މަޤްބޫލު ޑައިވް ސަރަޙައްދުތައް ކިލަނބުވެ، ހަލާކުވަމުންދާ ކަމަށެވެ. 

"ހުޅުމާލޭ ކައިރީގައިވާ 'މިޔަރު ޓޭންކު' ސަރަޙައްދު އޮންނަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ކިލަނބުވެފައި. ކިލަނބުމާއި، ފެނުމަށް އުނދަގޫ ވުމަކީ މައްސަލައެއް. އަނެއް މައްސަލައަކީ ޑްރެޖަރުން މަސައްކަތް ކުރާއިރު އަޑުގަދަ ކަން. މިޔަރު ފެނުމަށް ޙަޤީޤަތުގައި ވެސް އަސަރު ކުރޭ،" ޑައިވް ކްލަބުގެ ވެރިޔާ ޢަބްދުالله ހަސްރަތު 'ހައްތު' މޯލްޑިވްސް އިންޑިޕެންޑެންޓުގައި ވިދާޅުވިއެވެ.

"ސެޑިމެންޓޭޝަން [ފޭދިގެންދާ ވެއްޔާއި ކިސަނޑާއި ކިލަނބު އެހެން ސަރަޙައްދުތަކަށް ލައްވުން] އަކީ ވަރަށް ބޮޑު މައްސަލައެއް، ޚާއްޞަކޮށް މިއީ އިރުވައި މޫސުމަށް ވެފައި، އިރުމަތީ ފަރާތުގައި ވައި އޮބަހެއްޓިފައި އޮންނައިރު، އެ ކިލަނބުތައް ގަނޑުވެފައި، ދަތުރުނުކޮށް އޮވޭ. ވަރަށް ގިނަ ޑައިވް ސެންޓަރުތަކަށް 'މިޔަރު ޓޭންކު'ން މިހާާރު ވަނީ ގެއްލުން. މިވަގުތު އެތަނުގައި ޑައިވް ކުރާ ބައެއް ކުންފުނިތައް އޮތީ ހުއްޓިފައި. ޑައިވްކުރަނީ އެދުވަހުގެ ޙާލަތު ބަލާފައި، ރަނގަޅިއްޔާ." އޭނާ ކިޔައިދެއްވިއެވެ. 

މިކިލަނބުގަނޑު ވަނީ ހުޅުމާލެއާ ދިމާ ބޭރަށް ފެތުރިފައެވެ. "އަސަރުކޮށްފައިވާ އަނެއް ސައިޓަކީ ކުރުނބާ ހައުސް ރީފް، އެތަނުގެ ޙާލުވެސް ވަރަށް ގޯސް،" އެއާޕޯޓް ކައިރީގައި އޮންނަ ރިސޯޓަށް ޢިޝާރާތް ކުރައްވައި ހައްތު ވިދާޅުވިއެވެ. "ބަނާނާ ރީފް ވެސް، އެކަމަކު އެ ފަރު ވޭތުވެދިޔަ 20 އަހަރު ދުވަހުވެސް އެދަނީ ވަރަށް ބޮޑު އަނިޔާ ތަޙައްމަލުކުރަމުން - ހުޅުމާލެ އެކި ދުވަސްވަރު، އެކި ފޭސްތަކަށް ހިއްކި ހިއްކުމުގައި." އޭނާ ތަފުޞީލު ކޮށްދިެވެ. 

މަސްވެރިންނަށް ވެސް މިފަދަ ގެއްލުންތަކެއް ލިބެމުންދާ ކަމުގެ ރިޕޯޓު ލިބިފައި ވެއެވެ. މާލެ އަތޮޅުގައި، ހުއްޓުމެއް ނެތި ބިން ހިއްކުމުގެ ސަބަބުން އަތޮޅު ތެރޭގައި އެންވެރިކަމަށް ނުހަނު ބޮޑަށް ނޭދެވޭ އަސަރު ކޮށްފައިވާ ކަމަށް ބޮޑު ކަންނެލީ މަސްވެރިންގެ ޔޫނިއަން (ޔޫނިއަން އޮފް ޔެލޯފިން ޓޫނާ ފިޝަރމަންސް) ގެ ފަރާތުން މަޢުލޫމާތު ދެއްވި މުޙައްމަދު ރަޝީދު 'ގަލީ' ވިދާޅުވިއެވެ.

"އަޅުގަނޑުމެން މީގެ ކުރިންވެސް ބަޔާން ނެރެފައި ހުންނާެ ބިއްހިއްކުމުގެ ސަބަބުން އެންވެރިކަމަށް ނޭދެވޭ އަސަރު ކުރަމުންދާތީ،" އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ގަލީ ޖަނަވަނީ މަހު މިނޫހުގައި އިތުރަށް ވިދާޅުވީ އެންވެރިކަން އެކީ އެކަށް ހަލާކުވަމުންދާއިރު، އެކަން ހުއްޓުވުމުގެ ޒިންމާ ސަރުކާރަށް އޮތް ކަމަށާއި، "އެންމެ ކުޑަމިނުން އެންވެރިކަމަށް މަޝްހޫރު ތަންތަނުން ވެލި ނެގުން ހުއްޓާލަން،" އެދިފައިވާނެ ކަމަށެވެ. 

އެ ޔޫނިއަނުން ވަނީކަންބޮޑުވުންތައް އެންވަޔަރަންމަންޓަލް ރެގިއުލޭޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އީއާރްއޭ) އަށް ލިޔުމުން ފޮނުވާފައެވެ. ބާރާއި އިޚްތިޔާރު އަދި މަސައްކަތު ދާއިރާއަށް ބަދަލު ގެނެސްފައިވާ އީއާރްއޭ އިން އަދި ޖަވާބެއް ނުދެއެވެ.

ރާއްޖޭގެ އެހެން ހިސާބުތަކުގެ މަސްވެރިންވެސް މި ކަންބޮޑުވުންތައް ތަކުރާރު ކުރަމުން ދާކަމަށް "ސޭވް މޯލްޑިވްސް" ކެމްޕޭންގެ އިސް ޙަރަކާތްތެރިއެއް ކަމަށްވާ ޙުމައިދާ ޢަބްދުލް ޣަފޫރު 'ހުމޭ' ވިދާޅުވިއެވެ. 

"ކުޅުދުއްފުށީ މަސްވެރިއަކާ ވެސް މިކަމާ ވާހަކަ ދެެކެވުނު. ވާގޮތަކީ ތިލަ ފަޅެއްވީމާ، އެސަރަޙައްދަށް އެން އަރާ. އެކަމަކު އެތަނުން [ވެލި] ނަގާއިރު އަޑިގުޑަންވެ، ކިލަނބުވެ އެމަށް ކަމުނުދާ ތަނަކަށް ބަދަލުވަނީ. އެހެންވީމަ މާޙައުލު ހަލާކު ކުރާއިރު އެމަށް ދިރިއުޅެވޭނެ ސަރަޙައްދުތަކެއް ނެތް،" ހުމޭ ވިދާޅުވިއެވެ.

މިލިޔުން ޝާޢިއުކުރީ އެންވަޔަރަންމަންޓް މިނިސްޓްރީގެ ޖަވާބެއްގެ އިންތިޒާރުގައި މޯލްޑިވްސް އިންޑިޕެންޑެންޓް މަޑުކުރުމަށް ފަހުގައެވެ.

ސެންޓިނެލް 2 ސެޓަލައިޓުން ނަގާފައިވާ ފޮޓޯތަކުން ފެންނަނީ މުޅި މާލެއަތޮޅު ގަރަމުވެފައިވާ ތަނެވެ. ކިލަނބުގަނޑު އަތޮޅު ތެރެއާއި ބޭރަށް އޮވެ، ފެތުރެމުން ދެއެވެ. މަތިންދާބޯޓުން ނަގާފައިވާ ފޮޓޯތަކުން ކިލަނބުގަނޑު ފެތުރެމުންދާ ގޮތް ސާފުކޮށް ފެނެއެވެ.

2021 ވަނަ އަހަރު ޝާޢިއުކުރި ދިރާސާއަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި ދުނިޔޭގެ ނިސްބަތުން އަތޮޅުތަކުގައި ހިއްކާ ބިމުގެ ސަރަޙައްދުގެ 60 އިންސައްތައަށްވުރެ ބޮޑު ބައި ޙިއްސާކުރަނީ ދިވެހިރާއްޖެއިންނެވެ. އުތުރު މާލޭ އަތޮޅުން އެކަނި ވެސް 15.5 އިންސައްތަ ޙިއްސާކުރެއެވެ – މުޅި ދެކުނު ޗައިނާ ކަނޑުގައި ހިއްކި ސަރަޙައްދާ ދާދި އެއްވަރެކެވެ. 

ސަރުކާރުން އެއްފަހަރާ މާލެ އަތޮޅުގެ އެތައް ސަރަޙައްދެއްގެ ބިން ހިއްކަމުން ދަނީއެވެ. ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބޮޑު އެއް ޓްރެއިލާ ސަކްޝަން ހޮޕާރ ޑްރެޖަރ ކަމަށްވާ "ކްރިސްޓޮބަލް ކޮލޮން" އިން ދަނީ ރަސްމާލެ ހިއްކަމުންނެވެ. އިތުރު ދެ ޑްރެޖަރެއް: "ޕްރިންސް ޑަރ ނެޑަރލަންޑެން" އާއި :އޮރަންޖީ" އިން ދަނީ ހުޅުމާލެ އިތުރަށް ހިއްކުމުގެ މަސައްކަތް ހިންގަމުންނެވެ.

"ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބޮޑު ދެ ޓްރެއިލާ ސަކްޝަން ހޮޕާރ ޑްރެޖާރު ގެންގުޅޭ  އެއް ކުންފުނި: ޖާން ޑި ނަލްގެ 'ކްރިސްޓޮބަލް ކޮލޮން' އިން މިއަދު ބިން ހިއްކުމުގެ މަސައްކަތްތައް ފަށައިފި،" ކަމަށާއި، މިޑްރެޖަރުން "ތިން ގުނަ" އަވަސް މިނެއްގައި ހިއްކޭނެ ކަމަށް، ޑިސެންބަރު 1، 2025 ގައި ރައީސް މުޢިއްޒު އިޢުލާން ކުރެއްވިއެވެ. 

ނޮވެމްބަރު މަހު ރައީސް މުޢިއްޒު ވަނީ "ޓީއެސްއެޗްޑީ ޕްރިންސް ޑަރ ނެދަރލަންޑަން" ޑްރެޖަރު ރާއްޖެ އައުމުން އުފާ ފާޅުކުރައްވާފައެވެ. ހުޅުމާލެއަށް ފަހު އެ ދެ ޑްރެޖަރު ތިލަފުށީގެ ހުޅަނގުން އޮންނަ ގިރާވަރު ފަޅު ހިއްކާން ފޮނުވަން އޮތީ ނިންމާފައެވެ. "މެރިން ޓްރެފިކް"ގެ ތަފާސް ހިސާބުތަކަށް ބަލާއިރު، ބުރާސްފަތި ދުވަހު" އޮރަންޖީ" އޮޕަރޭޓް ކުރަމުން ދިޔައީ ހުޅުމާލޭގެ ހުޅަނގު އުތުރުގައެވެ. ކްރިސްޓޮބަލް އާއި ޕްރިންސް ޑަރ ނެޑަރލަންޑެން ވެސް އޮޕަރޭޓް ކުރަމުން ދިޔައީ ދެކުނު މާލޭ އަތޮޅުގައެވެ. 

ކަންމިހެން ހުރިއިރު، ރައީސް މުޢިއްޒު އާއި އެންވަޔަރަންމަންޓް މިނިސްޓަރު ޠާރިޤް އިބްރާހިމް ވެސް މިހާރު ތިއްބެވީ މޫސުމީ މާލީ އެހީތެރިކަމާއި، ވިލުންވެރިކަން ޤާއިމުކުރުމަށް ބޭނުންވާ ފައިސާ ހޯދާން ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި، އެކި ބައިނަލްއަޤްވާމީ ފަރާތްތަކާއެކު މަޝްވަރާގައެވެ. 

ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދު ޙިމާޔަތްކުރުމާ ބެހޭ ގޮތުން މަޝްވަރާ ހިންގަވާން އެންވަޔަރަމަންޓް މިނިސްޓަރ އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ހުންނެވިއިރު، ރައީސް މުޢިއްޒު ގެންދަވަނީ "ހަމްބޮލްޑް-ޔުނިވާސިޓީ ޒޫ ބާލިން"އަށް ޒިޔާރަތް ކުރައްވަމުންނެވެ. މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކަށް ހޭނުމާއި ވިލުންވެރިކަން ޤާއިމުކުރުމާއި، ކަމާބެހޭ މާލީ އެހީ ހޯދުމާ ގުޅޭގޮތުން އެމަނިކުފާނު އެޔުނިވާރސިޓީގައި ތަޤްރީރު ކުރެއްވިއެވެ. 

މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކަށް ހޭނުމާއި، ވިލުންވެރިކަން ޤާއިމުކުރާން ހިންގާންޖެހޭ ޚަރަދު ހިންގުން ލަސްވެއްޖެނަމަ، އެތައް ގުނައަކުން މުސްތަޤްބަލުގައި ކުރާންޖެހޭ ޚަރަދު ބޮޑުވާނެ ކަމަށާއި، ފަރުތަކާއި، ކުޅިރަކާއި އެހެނިހެން ޤުދުރަތީ މާޙައުލީ ނިޒާމުތަކަކީ އެންމެ މޮޅު އަދި އަގުހެޔޮ ދިފާޢު ކަމަށް އެމަނިކުފާނުގެ ތަޤްރީރުގައި ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި ވިލުންވެރިކަމާއި ހޭނުން ތަރައްޤީއާއެކު އެކުގައި މެނުވީ ގެނެވޭން ނެތްކަމަށްވެސް ރައީސް މުޢިއްޒު ވިދާޅުވިއެވެ. 

އެވާހަކަތަކާމެދު ހުމޭގެ ބަހަކީ ހިފެހެއްޓުމެއް ފާޑުކިޔުމެވެ. 

"މިއީ ޝައްކެއް ނެތި ގްރީން ވޮޝިންގް [ތިމާވެއްޓަށް ފައިދާ ހުރި ކަމެއްގެ ދޮގު ތަޞައްވަރު ދައްކައިގެން، ތިމާވެއްޓާ ރައްޓެހި ކަމެއްގެ ގޮތުގައި މަރުކާ ކުރުން]. ތިލަ ބަހުން ބުނާނަމަ އެއީ ދޮގު ހެދުން. ޢާންމުންނަށް އެއޮޅުވާލަނީ ދޮގު ނޫނީ ނުރަނގަޅު މަޢުލޫމާތު ފަތުރައިގެން. މިކަންތަކުގައި ކުޑަވެސް ދެމެހެއްޓެނި ކަމެއް ނެތް، އެއީ ޔަޤީންކަމެއް. އެދަނީ ޤުދުރަތީ ހަމައަށް ބުރޫ އަރުވަމުން، މުރަކަ ފަރުތަކުގެ ޤުދުރަތީ ނިޒާމު އޮޅުންބޮޅުން ކުރަމުން. މިއީ ތިމާވެއްޓާ ރައްޓެހި، ދެމެހެއްޓެނިވި ކަމެއްގެގޮތުގައި ސިފަ ކުރުމަކީ ދޮގު ހެދުމާއި އޮޅުވާލުން،" އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ. 

އޭނާ އިތުރަށް ވިދާޅުވީ މިހާރު 10 ކިލޯމީޓަރަށް ކިލަނބުގަނޑު ދެމި، ފެތުރިފައިވާ ކަމަށާއި، މިއީ ކުރިންވެސް އީއައިއޭ ތަކުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ކަމެއް ކަމަށާއި، ކިލަނބުގަނޑު ފެތުރުން ބިނާވެގެންވަނީ އޮޔާއި، ވައި ހިނގާ ގޮތުގެ މައްޗަށް ކަމަށް ހުމޭ އޮޅުންފިލުއްވައި ދެއްވިއެވެ. އަދި ހިއްކުމުގެ ޙަޤީޤީ އަސަރާއި ނަތީޖާގެ މައްޗަށް ދިރާސާ ނުކުރާކަމާއި، ބުނާން މިއެނގެނީ ފެންނާން ހުރި ގެއްލުންތަކުގެ ވާހަކަ އެކަނިކަމަށްވެސް އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ. 

ޚުދް އީއާރްއޭ އިން ގެންދަނީ މާލެ އަތޮޅު އުތުރުގެ ރަސްފަރީ ފަޅުގައި ފަސް އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް މުރަކަ އާލާކުރުމުގެ މަޝްރޫޢެއް ހިންގާން ފަށައިފައެވެ. އީއާރްއޭގެ އެންމެ ފަހުގެ އަހަރީ ރިޕޯޓުގައިވާ ގޮތުން މި މަޝްރޫޢުގެ ދަށުން އިންދާފައިވާ މުރަކައިގެ ތެރެއިން ގިނަ މުރަކަ މަރުވެފައިވަނީ މިދިޔަ އަހަރު އެރި ހޫނުގަނޑުގައި ފަރުހުދުވުމުގެ އަސަރު ފޯރައިގެންނެވެ. ސައިންސްވެރިން އިންޒާރު ދެނީ ބިން ހިއްކުންފަދަ އިތުރު ޕްރެޝަރުތަކުގެ ސަބަބުން ފަރުހުދުވުމުން ކުޅަ ގެއްލުމާއި ނޭދެވޭ އަސަރުން އަރައިގަންނާން ދަތިވެފައިވާ ކަމަށެވެ. 

"ހަލާކުވަމުންދާ މިންވަރާއި ގޮތާ ގުޅޭ އެއްވެސް ދިރާސާއެއް ނުކުރެވޭ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ފަރުތަކަށް ދިމާވަމުންދާ ނުރައްކަލާއި އުނދަގޫތައް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފެނޭ. މިހާރު މި ސަރަޙައްދުން މިޔަރު ފެނުން މަދުކަން ވެސް އެނގޭ. މިކަމުން މުރަކައާއި ފަރަށް ކުރަމުންދާ އަސަރަކީ ކޮބައިކަމެއް ސާފެއް ނޫން. އަސަރު ދިރާސާ ކުރުމަށް އެއްވެސް ކަމެއް ނުކުރެވޭ،" ހުމޭ ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ. އަދި ޤުދުރަތުގެ ތަބީޢީ ހަމަ ނަތިގެންދާ ގޮތަށް އެހިންގާ ހިއްކުމުގެ މަސައްކަތްތަކުގެ އަސަރު ދިގު މުއްދަތުގައި، ރަށް ގިރުންފަދަ ކަންކަމުގެ ގޮތުގައި ފެނުން އެކަށޭނަ ކަމަށްވެސް އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ. 

މިމަޝްރޫޢުތައް ހިންގަމުންދަނީ މުރަކައަށް ކެތްކުރެވޭ ފިނިހޫނުމިން "ތާރމަލް ޓިޕިންގް ޕޮއިންޓް" ހުރަސްކޮށްފައިވާ ކަމަށް ސައިންސްވެރިން އިންޒާރު ދީފައި ވަނިކޮށެވެ. ކޮންފަރަންސް އޮފް ދަ ޕްލެނެޓް 30 އާ ދިމާކޮށް. 160 ސައިންސްވެރިން ލިޔެފައިވާ "ގްލޯބަލް ޓިޕިންގް ޕޮއިންޓްސް" ރިޕޯޓެއްގައި ބުނެފައި ވަނީ ފަރުތައް އެކީ އެކަށްހެން ހަލާކުވެ ދާނެ ކަމާމެދު "ގާތްގަނޑަކަށް ޔަޤީން" ކަމަށެވެ. އެ ރިޕޯޓުގައި ސަރުކާރުތަކަށް ގޮވާލާފައި ވަނީ ބިން ހިއްކުންފަދަ އިންސާނުންގެ ފުށުން ފަރުތަކަށް ކުރާ ދުއްތުރާތައް މަދުކުރުމަށެވެ. އަދި ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި އައްސޭރިފަށުގެ އާބާދީތައް ތަރައްޤީކުރާން ބާރު އަޅާފައި ވެއެވެ. 

ގިނަ ބިއް ހިއްކުމުގެ މަޝްރޫޢުތަކަކީ ކޮންމެހެން ހިންގާން ޖެހިގެން ހިންގާ މަޝްރޫޢުތަކެއްތޯ ސުވާލު އުފެދެއެވެ. މޯލްޑިވްސް އިންޑިޕެންޑެންޓުން އޮކްޓޯބަރު މަހު ކުރި ތަޙްޤީޤަކުން އެނގުނީ2007 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން ރާއްޖޭގައި ހިންގި 52 ބިންހިއްކުމުގެ މަޝްރޫޢުތަކުން އުފެއްދި ބިމުގެ ބޮޑުބަޔަކީ ބޭނުން ނުކޮށް ހުރި ބިންތަކެއް ކަމެވެ. އެންވަޔަރަންމަންޓަލް ޕްރޮޓެކްޝަން އެޖެންސީގެ ކުރީގެ ޑިރެކްޓަރު ޖެނެރަލް 2022 ވަނަ އަހަރު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގައި ވިދާޅުވީ ކޮންމެހެން ބޭނުން ޖެހިގެން މެނުވީ ބިން ހިއްކުން ހުއްޓާލަން ޖެހޭ ކަމަށެވެ.