"ފޯޅަވަހި ޙަވާލުކުރުން އެންމެ ޙައްޤީ ދިވެހިންނާ" ރައީސް މުޢިއްޒު

"ރަސްމީ ލިޔެކިޔުން ބަދަލުކުރުމުގެ ތެރެއިން އިނގިރޭސި ސަރުކާރަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ ކަންބޮޑުވުންތަކާއި އަޅުގަނޑުމެންގެ ދަޢުވާ ޞަރީޙަކޮށް ސާފުކޮށްދީފައި ވާނެ،" އިނގިރޭސި ޓެބްލޮއިޑް ނޫހެއް ކަމަށްވާ ޑެއިލީ އެކްސްޕްރެސް އަށް އަންގާރަ ދުވަހު ރައީސް މުޢިއްޒު ދެއްވި ޚާއްޞަ ބަސްދީގަތުމެއްގައި، ރައީސް މުޢިއްޒު ވިދާޅުވިއެވެ. "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނުން އޮންނަ ޗަގޯސް - އަޅުގަނޑުމެންގެ ބަހުގައިނަމަ ފޯޅަވަހީގެ ރަށްތަކާ ތާރީޚީގޮތުންވެސް ރާއްޖެއާ ގުޅުންތަކެއް އެބަހުރި- މި ގުޅުންތައް ބިނާވެފައިވަނީ ލިޔެކިޔުމުން ފެންނާން ހުރި ހެކިތަކުގެ މައްޗަށް، އަދި އަޅުގަނޑުމެން ޤަބޫލުކުރާ ގޮތުގައި އެދަޢުވާގެ ޙައްޤު އެހެން ޤައުމަކަށް ވުރެ ބޮޑަށް އޮތީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް،" އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. 

އިނގިރޭސި ދައުލަތާ ކުރި މަޝްވަރާގެ ތަފުޞީލެއް އެމަނިކުފާނު ނުދެއްވައެވެ. ނަމަވެސް އެންމެ ވަރުގަދަ ޙައްޤެއް ފޯޅަވަހީގެ މައްޗަށް އޮތީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކަމުގެ ކަށަވަރުކަން ލިބިހުންނެވި ކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.

އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ޔުނިވާރސިޓީ އޮފް ލީޑްސް އިން މަތީ ތަޢުލީމު ޙާސިލުކުރައްވައިގެން ހުންނެވި ރައީސް މުޢިއްޒު އެނޫހާ ދެއްކެވި ވާހަކަފުޅުގައި އިތުރަށް ވިދާޅުވީ ރާއްޖެއިން ކުރާ ވަކާލާތުގެ ސަބަބުން ދެޤައުމުގެ ގާތް ގުޅުމަށް ބަދަލު ނާންނާނެ ކަމަށާއި، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ފެށުނީއްސުރެ އިނގިރޭސި ރައްޔިތުންނަށް އެންމެ ކަމުދާ ފަތުރުވެރިކަމުގެ މަންޒިލު ކަމަށާއި، ރާއްޖެއަށް ފަތުރުވެރިން އެންމެ ގިނައިން އަންނަ 5 ޤައުމުގެ ލިސްޓުގައި އިނގިރޭސިވިލާތް ހިމެނޭ ކަމަށް އެމަނިކުފާނު ޑެއިލީ އެކްސްޕްރެސްގައި ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާ ހިމެނޭހެން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފުރަތަމަ ފަންނީ އިރުޝާދާއި އެހީ ދިނީ އިނގިރޭސި އާކިޓެކްޓުންނާއި އިންޖިނައަރުންނާއި ހޮޓަލިއަރުންކަން ފާހަގަކުރައްވައި، ދިވެހިރާއްޖެއިން ނަމޫނާއަކަށް ބަލާފައިވަނީ އިނގިރޭސިންގެ ހޮޓާ ހިންގުމާއި މެހެމާންދާރީގެ ޕްރޮފެޝަނަލް މިންގަނޑުތައް ކަމަށް ވެސް ރައީސް މުޢިއްޒު ވިދާޅުވި މެއެވެ. 

ރައީސް މުޢިއްޒުވެސް ވަނީ ސިޓީފުޅު މީޑިޔާއާ ޙިއްސާކުރަން ދެކޮޅު ހަދާފައެވެ. މަޢުލޫމާތު ހޯދައި، ލިބިގަތުމުގެ ޙައްޤުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން އެމަޢުލޫމާތަށް 'އަދަދު' ނޫހުން އެދުމުން ރައީސް އޮފީހުން ޖަވާބެއް ނުދިނެވެ. އެނޫހުން އެކަންވަނީ އިންފޮމޭޝަން ކޮމިޝަނަރ ގެ އޮފީހަށް ހުށަހަޅާފައެވެ. 

ޗާގޯސްގެ މައްސަލައަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ސިޔާސީގޮތުން ހިލިފައިވާ ބޮޑު ޒުވާބެކެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހު އިންޓާރނޭޝަނަލް ޓްރައިބިއުނަލް ފޯ ދަ ލޯ އޮފް ދަ ސީ (އިޓްލޮސް) އިން ޙުކުމް އިއްވުމާއެކު، އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުން ވަނީ ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙްގެ ސަރުކާރުގން މޮރިޝަސްއާ އެކު އަޑިއަޑިން ސިއްރު ޑީލެއް ހަދާފައިވާކަމަށް ތުހުމަތުކޮށްފައެވެ. އިދިކޮޅުން ބުނީ ރައީސް ޞާލިޙަކީ "ޚިޔާނާތްތެރި" އެއްކަމަށާއި، ރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދު ވިއްކައިލާފައި ވާކަމަށެވެ. 

ރައީސް ޞާލިޙް ބަލިކޮށް 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު މަހު ވެރިކަމަށް ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު، ރައީސް މުޢިއްޒު ވަނީ އިޓްލޮސްގެ ޙުކުމް ދިރާސާ ކުރުމަށް ކޮމިޓީއެއް އެކުލަވާލައްވާފައެވެ. ބަންޑާރަ ނާއިބްގެ އޮފީހުން މަސައްކަތް ކުރަމުންދާނީ "އިޓްލޮސްގެ ނިންމުން ބަދަލު ކުރުމަށް" ކަމަށް ރައީސް މުޢިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ފުރަތަމަ 100 ދުވަހު ހިންގާން ޕްލޭންކުރާ ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި އިޢުލާން ކުރިއެވެ.  ކުރީގެ ސަރުކާރުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަޞްލަޙަތު ދިފާޢުކުރުމުގައި "ޒިންމާދާރުކަން ކުޑަ" ކޮށް ޢަމަލުކޮށްފައިވާ ކަމަށް އޭގައި ބުނެއެވެ.

ނަމަވެސް އިޓްލޮސްގެ ނިންމުންތަކަކީ އެންމެ ފަހުގެ އަދި ޤާނޫނީ ގޮތުން ބާރުވެރި ނިންމުންތަކެކެވެ. މިދިޔަ އަހަރުގެ މެއި މަހު މޮރިޝަސް އިން ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް ކުރާ ދަޢުވާ އިނގިރޭސިވިލާތުން ރަސްމީކޮށް ބަލައިގަތުމުން، "ގެއްލިފައިވާ ސަރަހައްދު އަނބުރާ ހޯދުމަށް" ޤާނޫނީ އަދި ޑިޕްލޮމެޓިކް ގޮތުން "ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކުރެވޭން ހުރި މަސައްކަތުގެ ދާއިރާ ބޮޑުތަނުން ހަނިވީއެވެ. 

މިދިޔަ އޮކްޓޯބަރު މަހު ބަންޑާރަ ނާއިބް އަޙްމަދު އުޝާމް  ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގައި ވިދާޅުވެފައި ވަނީ އޭނާގެ އޮފީހުން އަދިވެސް ބޭރުގެ ވަކީލުންނާ އެކު އެ މައްސަލަ ދިރާސާ ކުރަމުން އަންނަ ކަމަށާއި، ސްޓިއަރިންގް ކޮމިޓީގެ ރިޕޯޓެއް ކެބިނެޓަށް ހުށަހަޅުއްވާނެ ކަމަށެވެ.

އަދި ކުރީގެ ބަންޑާރަ ނާއިބް އިބްރާހިމް ރިފްޢަތު އިޓްލޮސްގެ މައްސަލައާ ގުޅޭ ލިޔެކިޔުންތައް ބޭރުގެ ޕާޓީތަކަށް ލީކުކުރި ކަމަށް ވެރިކަން ކުރާ ޕާޓީގެ ބައެއް މަޖިލިސް މެމްބަރުން ކުރައްވާ ތުހުމަތު، އުޝާމް ދޮގުކުރެއްވިއެވެ. "އަޅުގަނޑު ޤަބޫލެއް ނުކުރަން ބޭރުގެ ޕާޓީތަކަށް އެއްވެސް ލިޔެކިޔުމެއް ދީފައި އޮތް ކަމަކަށް،" މަޖިލީހުގައި ބަންޑާރަ ނާއިބް ވިދާޅުވިއެވެ. ރިޝްވަތުގެ ތުހުމަތުތަކާމެދު މިއަށްވުރެ ސާފު ޖަވާބެއް ލިބޭނީ ބަންޑާރަ ނާއިން އޮފީހުގެ ރިވިއު ނިމުމުން ކަމަށް ވެސް އޭނާ އެދުވަހު ވިދާޅުވިއެވެ.

ރައީސް މުޢިއްޒު މިވާހަކަފުޅުތައް ދައްކަވާފައި މިވަނީ މޮރިޝަސްގެ މައްސަލަ ދުނިޔޭގެ މަޝްރަހުގައިވެސް ފާހަގަވެފައިވާ ދަނޑިވަޅެއްގައެވެ. 2025 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހު މި އެއްބަސްވުމަށް ރުހުން ލިބި، އެމެރިކާގެ ސެކްރެޓަރީ އޮފް ސްޓޭޓް މާކޯ ރޫބިއޯ އެއީ "ބޮޑުވެގެންވީ ކާމިޔާބެއް" ކަމަށް ސިފަކުރެއްވި ނަމަވެސް، އޭގެ ފަހުން ރައީސް ޓްރަމްޕް ވަނީ އެ ދެއްވި ތާޢީދު އަނބުރާ ގެންދަވާފައެވެ. "ޙައިރާންވާ ކަމަކީ، އެއްވެސް ސަބަބުވެރި ސަބަބަކާ ނުލައި، އަޅުގަނޑުމެންގެ 'މޮޅު' ނޭޓޯގެ އެކުވެރި އިނގިރޭސިވިލާތް، މިހާރު ރާވަމުން އެގެންދަނީ އެމެރިކާގެ މުހިންމު ޢަސްކަރީ މަރުކަޒެއް ހުންނަ އައިލެންޑް އޮފް ޑިއޭގޯ ގާސިއާ މޮރިޝަސްއަށް ދިނުމަށް،" ޓްރަމްޕް ޓްރުތު ސޯޝަލްގައި ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.

މި މަހުގެ ކުރީކޮޅު ލަންޑަންގައި ދިރިއުޅޭ ޗަގޯސިއަނުން ވަނީ ޗާގޯސް މޮރިޝަސްއާ ޙަވާލުކުރުމާ ދެކޮޅަށް މުޒާހަރާކޮށް، އެމީހުންގެ ވަޒަނާ ބެހޭ ގޮތުން ނިންމާ ނިންމުންތަކުގައި ބައިވެރި ނުކުރާކަމުގެ ޝަކުވާ އުފުލާފައެވެ. 

"ފެންނަ ފެނުމުގައި ލޭބަރ ސަރުކާރުން އަވަސް ގޮތެއްގައި އެއްބަސްވުމުގެ ކަންތައް ކުރިއަށްގެންގޮސް މިނިންމާލަނީ މިމައްސަލައިގައި އެންމެ އިސްކަމެއް ދޭންޖެހޭ ޗާގޯސް މީހުންނަށް ރިޢާޔަތެއް ބެހެއްޓުމެއް ނެތި،" އިނގިރޭސި އިންޑިއަން އޯޝަން ޓެރިޓަރީގެ ރައްޔިތެއް ކަމަށްވާ މިސްލީ މެންޑަރިން ބީބީސީއަށް ބުންޏެވެ. "އަހަރެންގެ ޤައުމު މޮރިޝަސްއަށް ދިނުމަށް ވުރެ އަހަރެންގެ ޤައުމަށްޓަކައި މަރުވުން ރަނގަޅު. މިއީ މިވަގުތު އަހަރެންގެ ރުޅިއައިސްފައި ހުރިވަރަކީ. މިވަގުތު ހުރިހާ ޗަގޯސިއަނުން ވެސް ތިބީ މިފަދައިން ރުޅި އަރާފައި،" އޭނާ އިތުރަށް ބުންޏެވެ. 

ފޮރިން އޮފީހުގެ މިނިސްޓަރު ސީމާ މަލްހޯތުރާ ޖެނުއަރީ މަހުގެ 11 ވަނަ ދުވަހު ވިދާޅުވީ މި އެއްބަސްވުމަކީ "އަޅުގަނޑުމެން މުސްތަޤްބަލު ރައްކާތެރިކުރުމާ ބެހޭ" އެއްބަސްވުމެއް ކަމަށާއި އިނގިރޭސިވިލާތުގެ އެކުވެރި ޤައުމުތަކުން އެ އެއްބަސްވުން ބަލައިގަނެފައިވާ ކަމަށެވެ. އެ ޑީލަކީ "އަހަރެމެންގެ ސަލާމަތަށް ޑިއޭގޯ ގާސިއާ ބޭސް ރައްކާތެރި ކުރެވޭނެ ގޮތް ހެދުމާ ބެހޭ" އެއްބަސްވުމެއް ކަމަށް ވެސް އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ.

ބީއައިއޯޓީގެ ރައްޔިތެއް ވެސް ކަމަށްވާ ވެނެސާ މެންޑަރިން ބުނީ ޗަގޯސިއަނުން ބޭނުންވަނީ އަމިއްލަ ވަޒަނާމެދު އަމިއްލައަށް ގޮތް ކަނޑައަޅައި، ނިންމާން ކަމަށެވެ. "އަހަރެމެން ބޭނުމެއް ނޫން އެހެން ސްޓޭޓެއް އައިސް އަހަރެމެންގެ ފަރާތުން ވާހަކަ ދައްކާކަށް. އަހަރެމެން ގޮންޖަހާނަން، އެކަމާ، އަދި ޙަވާލުކުރުމާ" އޭނާ ބުންޏެވެ. 

ކޮންޒަވޭޓިވް ޕާޓީގެ މެމްބަރު އެންޑްރޫ ރޮސިންޑެލް ވަނީ މި ޑީލް ކުޑަކޮށްވެސް ބަލައިގަނެވޭން ނެތްކަމަށް ވިދާޅުވެ، ޗަގޯސްގެ ރައްޔިތުންނަށް އެމީހުންގެ މުސްތަޤްބަލާމެދު އަމިއްލައަށް ގޮތް ކަނޑައަޅާ، ނިންމުމުގެ ޙައްޤު ގެއްލޭކަމުގެ ޝަކުވާ އުފުއްލަވާފައެވެ. "އެމީހުންގެ ވަޒަނުން ދުރަށް ގެންގޮސް، ކާބަފައިންގެ ގެދޮރުންމަޖުބޫރުކޮށްގެން ފޭކޮށް، މިހާރު މި ބުނަނީ އެމީހުންގެ ބިން ބޭރު ޤައުމަކަށް ދޭން އުޅޭ ވާހަކަ،" އޭނާ ފާޑުވިދާޅުވިއެވެ.

1960 ގެ އަހަރުތަކުގެ ފަހުކޮޅު އަދި 1970 ގެ އަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅު އިނގިރޭސިވިލާތުން ވަނީ ޑިއޭގޯ ގާސިއާގައި އެމެރިކާގެ ޢަސްކަރީ މަރުކަޒަށް ޖާގަ ހެދުމަށް ގާތްގަނޑަކަށް 2000 އަކަށް ޗަގޯސިއަނުން ގަދަކަމުން އެތަނުން ބާލާފައެވެ. ގިނަ ބަޔަކު މޮރިޝަސް، ސީޝެލްސް އަދި އިނގިރޭސިވިލާތަށް ބަދަލުކުރުވީއެވެ. 

އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗަގޯސް އައިލެންޑްސްގެ އިސްތިގުލާލު ރަސްމީކޮށް މޮރިޝަސްއާ ހަވާލުކުރީ 2025 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހުގެ 22 ވަނަ ދުވަހު ކަމަށާއި، އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ޖަޒީރާތަކުގެ މައްޗަށް އިނގިރޭސިންގެ ކޮންޓްރޯލް ދެ ގަރުނަށް ވުރެ ގިނަ ދުވަސް ނިމުމަކަށް އައިސްފައިވާ ކަމަށެވެ.

މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އިނގިރޭސިވިލާތުން މޮރިޝަސްއަށް އިސްތިގުލާލު ދޫކޮށްލިއިރު، މުހިންމު ޑިއޭގޯ ގާސިއާ އަސްކަރީ މަރުކަޒުގެ ކޮންޓްރޯލް ހިފެހެއްޓީ 99 އަހަރުގެ ކުއްޔަށް ދިނުމުން އަހަރަކު ގާތްގަނޑަކަށް 101 މިލިއަން ޕައުންޑް (ފުރިހަމަ މުއްދަތުގައި 3.4 ބިލިއަން ޕައުންޑް) އެވެ.

މި ހަވާލުވުމުން 2019 ވަނަ އަހަރު އިންޓަނޭޝަނަލް ކޯޓް އޮފް ޖަސްޓިސްގައި އިނގިރޭސިވިލާތާއި ދެކޮޅަށް ކުރިއަށް ދިޔަ ދިގު މުއްދަތަކަށް އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމަށް ގޮވާލާ އދ.

މިއިސްތިރާޖު އެންމެ ފުރަތަމަ ހާމަކުރެއްވީ ނޮވެމްބަރު 2024 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުމްހޫރީ ދުވަހުގެ ޚިޠާބުގައި ރައީސް މުޢިއްޒު ދެއްކެވި ވާހަކަފުޅުގައެވެ. އިނގިރޭސި ސަރުކާރުން ޗާގޯސް މޮރިޝަސްއާ ޙަވާލުކުރި ވާހަކަ އިވިވަޑައިގަތުމުން، އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ވަރަށް ބޮޑަށް ތާރީޚީ ގުޅުމެއް އޮންނަ ތަނަކަށް ވާތީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަރާތުން އިނގިރޭސި ދައުލަތަށް ލިޔުމުން ދަންނަވާފައިވާނެ ކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.

އެ ސިޓީގައި ފާހަގަކޮށްފައި ވަނީ ޤަދީމީ ލިޔެކިޔުންތަކާއި ޝާހީ ޢަމުރުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ޗާގޯސްއާމެދު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚީ ދަޢުވާއެއް އޮތްކަމުގެ ވާހަކަ ކަމަށާއި، ފޯޅަވައްސަކީ "ތާރީޚީގޮތުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ނިސްބަތްވާ ތަނެއްގެ ގޮތުގައި ވެސް ދެކިދާނެ ކަމަށް،" އެމަނިކފުާނު ވިދާޅުވިއެވެ.

އިނގިރޭސި ނޫހަށް ދެއްވި ބަސްދީގަތުމުގައި މިފަދަ ބައެއް ތާރީޚީ ހެކިތަކަށް ރައީސް މުޢިއްޒު އަލިއަޅުއްވާ ލެއްވިއެވެ؛

ރައީސް މުޢިއްޒު ޢިޝާރާތް ކުރައްވަމުން ގެންދެވީ އަރުވާލެވިފައިވާ ރަސްގެފާނު ޙަސަން ނުވަވަނައި - މީގެ ގާތްގަނޑަކަށް 463 އަހަރު ކުރިން ކޮޗިންގައި ހުންނެވިއިރު، ތިމަން ރަދުންނީ "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖަޒީރާތަކާއި، ސުއާދޫގެ ތިން ޕަޓަނާއާއި، ޕުލޯބޭގެ ހަތް ޖަޒީރާގެ ވެރިޔާ" ކަމަށް ކުރައްވާފައިވާ ދަޢުވާ އަށެވެ.

އެ ތިން ޕަޓަނާއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެންމެ ދެކުނުގެ އަތޮޅު ކަމަށްވާ ހުވަދޫ، ފުވައްމުލައް އަދި އައްޑޫ އެވެ. ޕުލޯބޭ އަކީ ޗަގޯސް އެޓޯލް ނުވަތަ ފޯޅަވަހި ކަމަށް ތާރީޚް ދިރާސާކުރައްވާ އަޙްމަދު ނާޖިޙް ދީދީ ވިދާޅުވެއެވެ.

ތާރީޚް ޢިލްމުވެރިން ގެންދަނީ އެދަޢުވާގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު އުފައްދަމުންނެވެ. 

16 ވަނަ ޤަރުނުގައި ޙަސަން ރަސްގެފާނު ފޯޅަވަހީގެ މައްޗަށް ވެރިކަން އިޢުލާން ކުރެއްވިއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤަދީމީ ރެކޯޑްތަކުގައި މި ސަރަޙައްދުގެ އެއްވެސް ވާހަކައެއް ނަންގަނެފައި ނެތީ ކީއްވެތޯ ސުވާލު އުފެދޭކަމަށް ނާޖިޙް 2022 ގައި ލިޔުއްވިއެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދު މަލިކާއެކު އޮތްއިރު ސިފަކުރަނީ "މަލިކައްޑޫ" ގެ ގޮތުގައި ކަމަށާއި، އޭގެ ފަހުން "ކެލައްޑޫ" ގެ ގޮތުގައި ކަމަށް އޭނާ ލިޔުއްވައެވެ.  

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދު ޘަޤާފީ ގޮތުން ސިފަކުރަމުން އައީ އެންމެ އުތުރުން ފެށިގެން އެންމެ ދެކުނު ހިސާބުތަކާ ހަމައަށެވެ؛ މަލިކު އިން ފެށިގެން (އިންޑިޔާގެ ބަޔަކަށް ވުމުގެ ކުރިން) އައްޑޫއަށެވެ. ޗާގޯސްގެ އެއްވެސް ވާހަކައެއް ދައްކާފައެއް ނެތެވެ. 

ޗާގޯސް ޖަޒީރާތަކުގެ ވާހަކަ ދިވެހިންނަށް އެނގޭ ކަމަށް ތާރީޚް ޢިލްމުވެރިން އެއްބަސްވެއެވެ. އަނގަބަހުން ވާރިދުވާ ފޯކްލޯރ ވާހަކަތަކުގައި ފޯޅަވައްސަށް ބެހިގެން ލައްވި ވާހަކައާއި، އެރަށުގައި ތާށިވި ވާހަކަތައް ހިސާބަކަށް ކިޔައި އުޅެއެވެ.

އެހެނަސް ފޯޅަވަހިކަމުގައި ދިވެހިން ކިޔާ އުޅޭ ތަނުގެ އަސްލު ލޮކޭޝަނާ މެދު ސުވާލު އުފެދުނެވެ.

"ހޮއްޅަވައި [ފޯޅަވަހި]، ދެކުނުގެ ދިވެހި މުސްކުޅިން ބުނާ ގޮތުގައި އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނު އަދި ހުޅަނގު ދެކުނުގެ ހުރިހާ ރަށްތަކަކަށް ކިޔާ ޢާޏްމު ނަމެކެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ ހަމައެކަނި ޗަގޯސް އެއް ނޫނެވެ. ސީޝެލްސް، މޮރިޝަސް އެންޑް ރީޔޫނިއަން އަދި ރޮޑްރިގޭސްވެސް ފޯޅަވަހީގެގޮތުގައި ނިސްބަތްކުރާ ރަށްތަކުގެ ގްރޫޕްގައި ވެއެވެ." ސްޕެއިންއަށް ނިސްބަތްވާ، ރާއްޖޭގެ ތާރީޚް ދިރާސާކުރެއްވި ލިޔުންތެރިޔާ ޒެވިއާ ރޮމޭރޯ ފްރިއާސް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ.

"ދިވެހިރާއްގެ ފުލޯކު ވާހަކަތަކަށް ބަލާއިރު، އެ ރަށަށް ޒިޔާރަތްކުރީ ހަމައެކަނި ބެހިގެން، އޮޅިގެން ކަމާއި، އެތަނުގައި ވަޒަންވެރިވާން އެއްވެސް ޙާލެއްގައި މަސައްކަތް ނުކުރާކަން އެނގޭ،" ކަމަށްވެސް އޭނާ ފޮތް 'ދަ މޯލްޑިވިއަން އައިލެންޑަރސް' ގައި ލިޔުއްވާފައި ވެއެވެ. 

ޗާގޯސްއަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކުރާ ދަޢުވާއަކީ ފެށުމުގައި އިނދަޖެހިފައިވާ ދަޢުވާއެއްކަމަށް ޕްރޮފެސާރ ޕަޔަމް އަޚަވާން ވިދާޅުވެއެވެ. ސަބަބެއްކަމަށް އޭނާ އޮކްޓޫބަރު 2022 ގައި ވިދާޅުވީ 2019 ވަނަ އަހަރު އައިސީޖޭ އިން ކޮށްފައި އޮތް ޙުކުމެވެ. ޕަޔަމް އަޚަވާން އަކީ އިޓްލޮސްގައި ދިވެހިރާއްޖެ ތަމްޘީލުކުރާ ވަކީލުންގެ ޓީމުގެ އިސް މެންބަރެކެވެ. 

ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވުރެ މާ ބޮޑު ތަނުން މޮރިޝަސް ޗާގޯސްއާ ދުރު ނަމަވެސް މޮރިޝަސްއަށް ޗާގޯސްގެ އިސްތިޤްލާލީ ބާރު ޙަވާލުކުރާން ޖެހުމުގެ ސަބަބަކީ އިސްތިޢުމާރިއްޔަތުގެ ދުވަސްވަރު ހަމައެއް ލަމައެއް ނެތި ދަމާފައިވާ ބޯޑަރު ރޮނގުތަކެވެ. 

2022 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހުން ފެށިގެން 2023 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހުގެ ނިޔަލަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ މަސްރަޙުގައި ޗަގޯސްއާ ގުޅޭ ޒުވާބުތައް ހިނގަމުން ދިޔައެވެ.

މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި މިކަން ފާހަގަވެ، ފެންމަތިވީ އިނގިރޭސިވިލާތާއި މޮރިޝަސްއާ ދެމެދު އޮތް ޗާގޯސްގެ ދިގު ޒަމާންވީ މައްސަލައިގައި، އެހައިތަނަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ގެންގުޅުނު ވަކި އަތަކަށް ނުޖެހޭ އިސްތިރާޖުން ފެޔަށް ޖެހުމުންނެވެ. ވިދިވިދިގެން އައި ދިވެހި ސަރުކާރުތަކުން ބުނެފައި އޮތީ އިސްތިޤުލާލީ މައްސަލަ ޙައްލުނުވަނީސް، ކަނޑުގެ ބޯޑަރު ކުރެހުމާ ހަމައަށް ދާން ނުޖެހޭ ކަމަށެވެ. 

އިނގިރޭސިންޗާގޯސްގެ މައްޗަށް ވެރިވެގެން ތިބުމަކީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެއްކަމަށް، 2019 ވަނަ އަހަރުގެ ފެބްރުއަރީ މަހު  އައިސީޖޭއިން ނިންމުމުން، 6 މަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި މޮރިޝަސްއާ ޗާގޯސް ޙަވާލުކުރާން އދގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގެ 116 މެންބަރު ޤައުމުން އިނިގިރޭސިވިލާތަށް ގޮވައިލިއެވެ. 

ދިވެހިރާއްޖެއިން ވޯޓު ދިނީ އެ ޤަރާރާ ދެކޮޅަށެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތާއި އެމެރިކާ، އޮސްޓްރޭލިއާއި އިސްރާއީލް، އަދި ހަންގޭރީއާ އެކު - ދިވެހިރާއްޖެއިން އެގޮތަށް ވޯޓު ދިނީ، ޗާގޯސްގެ ކޮންޓިނެންޓަލް ޝެލްފްގެ ބައުންޑަރީ ޤާއިމުކުރުމަށް 2010 ވަނަ އަހަރު ދިވެހިރާއްޖެއިން ހުށަހެޅި މައްސަލައަށް ގެއްލުންވެދާނެ ކަމަށް ބުނެއެވެ. 

2019 ވަނަ އަހަރު އައިސީޖޭގެ ނިންމުމުން ބާރު ލިބި، މޮރިޝަސް އިން އިޓްލޮސްގައި އެދިފައި ވަނީ ފުށުއަރާ ސަރަޙައްދުގެ އީއީޒެޑް (އެކްސްކްލޫސިވް އިކޮނޮމިކް ޒޯން) ގެ ބައުންޑަރީ ކަނޑައަޅައި ދިނުމަށެވެ.

2022 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހު މިމައްސަލައިގައި ދިވެހި ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ބުނާ އިސް ބަސް އިއްވަވަމުން، ބަންޑާރަ ނާއިބް އިބްރާހިމް ރިފްޢަތު އިޢުލާން ކުރެއްވީ ޗާގޯސް މޮރިޝަސްއާ ޙަވާލުކުރުމާ ގުޅޭ ގޮތުން އދގެ ޢާންމު މަޖިލީހަށް ދެން ހުށަހަޅާ ޤަރާރެއްގައި އެކަމަށް ތާޢީދުކޮށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ވޯޓުލާނެ ކަމަށެވެ. ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙްވަނީ އެނިންމެވުން މޮރިޝަސްގެ ބޮޑުވަޒީރަށް 2022 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓް މަހު ޙިއްސާކުރައްވާފައި ކަމަށްވެސް ބަންޑާރަ ނާއިބް ވިދާޅުވިއެވެ. 

"އަޅުގަނޑު ދަންނަވާނީ މޯލްޑިވިއަންގެ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދުތަކުގެ ބޮޑު ބައެއް ވިއްކާލާފައޭ،" ރައީސް ޢަބްދުﷲ ޔާމިން ވިދާޅުވިއެވެ. އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވީ މިވަރު ކަމެއް ފައިސާ ނުދެނީސް ކުރާނެކަމަށް ޤަބޫލު ނުކުރައްވާ ކަމަށާއި، ކަނޑުގެ ސަރަޙާއްދު ވިއްކައިލާފައި ފައިސާކޮޅުވެސް މިހާރު ނަގާފައިވާ ކަމަށް ދެކެވަޑައިންނަވާކަމަށާއި، މިއީ ޢާންމުންވެސް މިކަމާމެދު ދެކޭ ގޮތް ކަމަށެވެ. 

އިޓްލޮސްގެ ޙުކުމާއެކު ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު އެކްސްގައި ކުރެއްވި ޕޯސްޓެއްގައި ވިދާޅުވީ ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް އޮތް އިސްތިޤްލާލީ ދަޢުވާ ދޫކޮށްލުމުން " ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުން ބައެއް ގެއްލިފައިވާ" ކަމަށެވެ. އަދި ޒަމާނުއްސުރެ ދިވެހި ކެޔޮޅުންނާއި މާލިމީއިން ފޯޅަވަހި ދެކެނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ކަމަށާއި، ފޯޅަވައްސާއި ދިވެހިރާއްޖެއާ ދެމެދު ތާރީޚީ އަދި ޘަޤާފީ ގުޅުންތައް ވާ ކަމުގެ ހެއްކާއި ޤަރީނާ ފެންނާން ހުރިކަމަށްވެސް އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ.  

ރައީސް ޔާާމިން ކުރެއްވި ރިޝްވަތުގެ ތުހުމަތުތައް ތަކުރާރު ކުރައްވާ ކުރީގެ ބަންޑާރަ ނާއިބު ޑރ މުޙައްމަދު މުނައްވަރު ތުހުމަތު ކުރެއްވީ އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ޝިޕިންގް ލޭންތައް ބަންދުކުރުމުގެ ބާރު ހޯދުމަށް އިންޑިއާގެ ގާތް އެކުވެރި މޮރިޝަސްގެ ފަރާތަށް ރާއްޖޭގެ ސްޓޭންޑު އަނބުރާލަން، އިންޑިޔާއިން ދިވެހި ސަރުކާރަށް ބާރު އަޅާފައިވާކަމަށް ފެނިވަޑައިންނަވާ ކަމަށެވެ. 

އެހެންނަމަވެސް، ރައީސް ޞާލިޙްގެ ސަރުކާރުން ބުނަމުން ދިޔައީ "ޗަގޯސްގެ އިސްތިޤްލާލާމެދު މޮރިޝަސް އިން އުފުލާ ދަޢުވާއަށް ތާޢީދުކުރުން" އީއީޒެޑްގެ ސަރަޙައްދު ބައިކުރުމާއި، ކަނޑު ބޯޑަރާ ގުޅޭ މައްސަލައާ ގުޅުން ނެތް ކަމަށާއި، ކަނޑުގެ މުޢާހަދާގެ ދަށުން ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ ކަނޑުގެ ބައުންޑަރީ އޮތީ މިހާތަނަށް ކަނޑަނާޅާ ކަމަށެވެ. އަދި ރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދަށް ބަދަލެއް އަންނަ ފިޔަވަޅެއް އަޅާނަމަ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ރުހުން ހޯދާންޖެހޭކަމަށް އޮތްއިރު، އެކަން ރައީސް ޞާލިޙް ނުކުރައްވާ ކަމުގެ ތުހުމަތުވެސް ރައީސް ޞާލިޙްގެ ފަރާތްޕުޅުން ކުރަނީ ދޮގެވެ. ޞާލިޙް ސަރުކާރުން ބުނީ މަޖިލީހުގެ ރުހުން ހޯދަން އޮންނަނީ އުރަފަށުން 12 މޭލަށްވުރެ ބޭރުގެ ސަރަޙައްދަށް ބަދަލު އަންނަ ނަމަ ކަމަށާއި، އީއީޒެޑް ކަނޑައެޅުމުގައި ސަރުކާރަށް އިޚްތިޔާރު ލިބިގެންވާ ކަމަށެވެ. 

ބްލެންހައިމް ރީފް މައްސަލައެވެ؛ ބޮޑުދިޔައިގައި ފެންނާން ނޯންނަ މި ފަރު، އީއީޒެޑް ހިސާބުކުރަން ފަށާ ޕޮއިންޓުގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމާމެދު އުފެދޭ ޚިޔާލު ތަފާތުވުމެވެ. އެމައްސަލައިގައި އިޓްލޮސްއިން ނިންމީ ދިވެހިރާއްޖެއާ އެއްކޮަޅަށެވެ.

މައްސަލަ ނިންމި އިރު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބުނީ 47،232 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. މޮރިޝަސްއަށް ލިބުނީ 45،331 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. 1:0.960 ގެރޭޝިޔޯގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ނިސްބަތުންވީ ފައިދާ މޮރިޝަސްއަށްވުރެ ބޮޑެވެ.

ކޮންޓިނެންޓަލް ޝެލްފްގެ 200 ނޯޓިކަލް މޭލު (އިތުރު 22،298 އަކަކިލޯމީޓަރު) އަށް ވުރެ ބޮޑު ސަރަޙައްދަަކަށް މޮރިޝަސްއިން ކުރި ދަޢުވާ ބާޠިލުވީއެވެ. 

މިއީ ތާރީޚުގައިވެސް ބައިނަލްއަޤްވާމީ ދަނޑުގައި ޖަޒީރާ ނުވަތަ ކަނޑުގެ ދައުލަތްތަކުގެ މެދުގައި ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދާ ގުޅޭގޮތުން އުފެދިފައިވާ ބޯޑަރުގެ މައްސަލައެއް ޙައްލު ކުރި ފުރަތަމަ ފަހަރެވެ. ޙުކުމް އިއްވުމުގެ ކުރިން ދެޤައުމުންވެސް އޮތީ 92،000 އަކަކިލޯމީޓަރުގެ ސަރަހައްދުގެ 95 އިންސައްތަ ބަހާނެ ގޮތާމެދު އެއްބަސްވުމަކަށް އައިސްފައެވެ. ބާކީ އޮތް ފަސް އިންސައްތައާމެދު ޚިޔާލުތަފާތުވުން އިތުރު ސިޔާސީ ހޫނު މައްސަލައަަކަށް ބަދަލުވީއެވެ. 

ސަރުކާރުން އުފާފާޅުކުރިއެވެ. ޕްރޮފެސަރު އަޚަވާން ވިދާޅުވީ އިޓްލޮސްގެ ޙުކުމަކީ "ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބުނު ބޮޑު ކާމިޔާބީއެއް" ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް އިދިކޮޅު އޮތީ ނުރުހުންވެ، ރުޅިގަދަވެފައެވެ. ސޯޝަލް މީޑިއާގައި "44،000 އަކަކިލޯމީޓަރު ގެއްލިގެން" ޕޯސްޓުތައް ޢާންމުކޮށް، ހިތާމަ ފާޅުކޮށްފައި ވެއެވެ. އިޙްތިޖާޖުގައި މާލޭގައި މުޒާހަރާ އެއްވުމެއްވެސް ބޭއްވިއެވެ. ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙް ޢަޒުލުކުރާންވެސް މަސައްކަތް ކުރިއެވެ. ސަރުކާރު ވައްޓާލުމަށް އޭރުގެ އިދިކޮޅު އެންމެ އިސް ލީޑަރަކަށް ހުންނެވި ޢަބްދުއްރަޙީމް ޢަބްދުالله ފުލުހުންނާއި ޢަސްކަރިއްޔާއަށް ގޮވައިލެއްވިއެވެ.

"ބައުންޑަރީ ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން ދިވެހިރާއްޖެ ކޮންޓްރޯލް ކުރީ އެންމެ 12 ނޯޓިކަލް މޭލުކަމަށާއި، "މިހާރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިވަނީ 200 މޭލު ލިބިފައި،" ކަމަށް ރައީސް ޞާލިޙް ވިދާޅުވިއެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ފޮރިން މިނިސްޓަރު ޢަބްދުﷲ ޝާހިދު  ވިދާޅުވީ ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް އިސްތިޤްލާލީ ބާރު އޮތްކަމުގެ ދަޢުވާއެއް އެއްވެސް ސަރުކާރެއްގައި އުފުލާފައި ނެތް ކަމަށެވެ. 

ސަރަޙައްދީ ބޯޑަރު ކަނޑައެޅުމާބެހޭ އިސްތިޤްލާލީ ދެބަސްވުމެއް ބެލުމުގެ އިޙްތިޞާޞް އިޓްލޮސްއަށް ލިބިގެން ނުވާކަމަށް ބުނެ އިޓްލޮސްގައި ދިވެހިރާއްޖެއިން ކުރި އިޢުތިރާޟު ބަލައި ނުގަތުމާއެކު، އަވަށްޓެރި ދައުލަތަކީ އިނގިރޭސިވިލާތްތޯ ނުވަތަ މޮރިޝަސްތޯ އުފުލި ސުވާލަށް ޖަވާބު ލިބިފައި ވެއެވެ. 

ޕްރޮފެސަރު އަޚަވާން ވިދާޅުވީ ޢާންމު މަޖިލީހުގައި އައިސީޖޭގެ ރަޢުޔަށް ތާޢީދުކޮށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ވޯޓު ދޭން ނިންމި ނިންމީ، ކަނޑުގެ ބޯޑަރު ކުރެހުމުގެ ބޭނުމަށް، މޮރިޝަސް އަކީ ޗަގޯސްގެ ޙައްޤުވެރި، މިލްކުވެރި ފަރާތްކަމުގައި އިޓްލޮސްއިން ކަނޑައަޅާފައިވާތީ ކަމަށެވެ. 

އިނގިރޭސިވިލާތާއި މޮރިޝަސްއާ އެކުގައިވެސް ދިވެހިރާއްޖެއިން މަޝްވަރާ ކޮށްފައި އެބަހުއްޓެވެ. ނަމަވެސް މުޅިން މައްސަލަ ހިމުންނުވާ ކަމަށްޓަކައި 1970 ގެ އަހަރުތަކުގައި އިންޑިއާ އަދި ޝްރީލަންކާއާއެކު ދިވެހިރާއްޖެއިން ސޮއިކުރި ފަދަ ބޯޑަރާބެހޭ އެގްރިމަންޓެއް ޤާއިމުނުވެ އޮތީއެވެ. 

އިނގިރޭސިވިލާތުން މޮރިޝަސްއާ ޗާގޯސް ރަސްމީކޮށް ޙަވާލުކުރުމުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ގޮތުން އުފެދިފައިވާ ޗާގޯސްގެ އިސްތިޤްލާލާބެހޭ ސުވާލަށް ޖަވާބެއް ލިބުނީއެވެ. މިއާއެކު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް އެއްވެސް ދަޢުވާއެއް އުފުލޭނެ ޤާނޫނީ މަގުތަކުން ކުރިއަށް ދިއުން އިންތިހާއަށް ދަތިވީއެވެ. 

އެމެރިކާއިން އަދިވެސް އެ އެއްބަސްވުމަށް ތާޢީދުކުރާ ކަމަށް އިނގިރޭސި ސަރުކާރުން ބުނި ނަމަވެސް، ޓްރަމްޕް ފާޑުވިދާޅުވެފައިވާތީޝައްކާއި ޔަޤީންކަން ނެތުމުގެ ޙާލަތެއް މިމައްސަލައިގެ ވަށައިގެން އުފެދިފައިވެއެވެ. އިނގިރޭސި ފޮރިން އޮފީހުގެ މިނިސްޓަރަކު އަންގާރަ ދުވަހު ވިދާޅުވީ "އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ޤައުމީ ސަލާމަތް ނުރައްކަލުގެ ތެރެއަށް ދުވަހުކުވެސް ނުލާނެ،" ކަމަށާއި "މި އެއްބަސްވުމަކީ ޑިއޭގޯ ގާސިއާގައި ހުންނަ އެމެރިކާ އާއި އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ޖޮއިންޓް މިލިޓަރީ ބޭސްގެ އޮޕަރޭޝަންތައް ޖީލުތަކަކަށް ދާންދެން ހިންގޭނެކަން ކަށަވަރުކޮށްދޭ އެއްބަސްވުމެއް،" ކަމަށެވެ.

މި އެއްބަސްވުމަށް އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ކޮންޒަވޭޓިވް ސިޔާސީންގެ ނުރުހުމާއި ފާޑުކިޔުން އިންތިހާއަށް އަމާޒުވިއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ކޮންޒަވޭޓިވް ޕާޓީގެ ލީޑަރު ކެމީ ބަޑެނޮޗް ވިދާޅުވީ މިއީ "އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ސަލާމަތީ ކަންކަން ބަލިކަށިވާނެ" ފިޔަވަޅެއް ކަމަށާއި، "އަޅުގަނޑުމެންގެ އިސްތިޤްލާލީ ސަރަޙައްދު އެހެން ބަޔަކާ ޙަވާލުކުރުން" ކަމަށެވެ. ޓްރަމްޕްގެ އެކުވެރިއެއް ކަމަށްވާ ރިފޯމް ޔޫކޭގެ ލީޑަރު ނައިޖަލް ފަރާޖް ވިދާޅުވީ " ޗާގޯސްގެ ޖަޒީރާތައް ޙަވާލުކުރުން ޓްރަމްޕް ވީޓޯ ކުރައްވާފައިވާތީ ޝުކުރުވެރިވާ" ކަމަށެވެ.

ނަމަވެސް ޗާގޯސް މޮރިޝަސްއާ ޙަވާލުކުރުމުގެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކޮށް، އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ޤާނޫނު ހަދާ މަޖިލީހުން ވަނީ ފާސްކޮށްފައެވެ. ވީމާ ޓްރަމްޕްގެ ފާޑުކިޔުންތަކުގެ މައްޗަށް އެއްވެސް އިތުރު ފިޔަވަޅެއް ތަދުބީރުވެގެން އަތުވެދާނެތޯ ސުވާލު އުފެދެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެ ޗާގޯސްގެ ރަށްތަށް ކޮންޓްރޯލް ކުރުމަކީ ޚާއްޞަކޮށް މަސްވެރިކަމުގެ ފުރުޞަތުތަކާ ގުޅޭ ކަމެކެވެ. އިޓްލޮސްގެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ޗާގޯސް އާކިޕެލަގޯ ވަށައިގެން މެރިން ޕްރޮޓެކްޓެޑް އޭރިއާ (ރައްކާތެރިކުރެވިފައިވާ ކަނޑުގެ ތަރަޙައްދެއް) އެއް ޤާއިމުކުރުމަށް މޮރިޝަސް އިން ނިންމި ނިންމުމަށް ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙްގެ ސަރުކާރުން މަރުޙަބާ ކިޔާފައި ވެއެވެ. 

ޓައިމްލައިން:

1814-1968 - މޮރިޝަސްގެ އިސްތިޢުމާރީ ވެރިކަމުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސް ކޮންޓްރޯލް ކުރިއެވެ.

1965 - އިނގިރޭސިވިލާތުގެ އިންޑިއަން އޯޝަން ޓެރަޓޮރީ އުފެއްދުމަށްޓަކައި އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސްގެ ވެރިކަން މޮރިޝަސްއާ ވަކިކުރިއެވެ. 

1966 - އިނގިރޭސިވިލާތުން ޑިއޭގޯ ގާސިއާ އެމެރިކާއަށް 50 އަހަރަށް ކުއްޔަށް (ޕޮލާރިސް މިސައިލް ސިސްޓަމްތަކުން 14 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ ޑިސްކައުންޓެއްގެ ބަދަލުގައި) ދިނެވެ.

1968 - ޗާގޯސް ޖަޒީރާތައް ނުހިމަނައި މޮރިޝަސްއަށް މިނިވަންކަން ލިބުނެވެ.

1960 ގެ އަހަރުތަކުގެ ފަހުކޮޅު - 1970 ގެ އަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅު - ޑިއޭގޯ ގާސިއާގައި ހުންނަ އެމެރިކާގެ ޢަސްކަރީ މަރުކަޒަށް ޖާގަދޭން 1،500-2،000 ޗަގޯސިއަނުން އިނގިރޭސިވިލާތުން ގަދަކަމުން އެރަށުން ބޭލިއެވެ.

1970 ގެ އަހަރުތައް - ދިވެހިރާއްޖެ އިން އިންޑިއާ އާއި ރާއްޖޭގެ ކަނޑުމަތީގެ ބޯޑަރާބެހޭ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރިއެވެ.

1982 - ކަނޑުގެ ޤާނޫނާ ބެހޭ އދ.ގެ މުޢާހަދާ (ޔޫއެންސީއެލްއޯއެސް) ގައި ދިވެހިރާއްޖެއިން ބައިވެރިވިއެވެ. 

1992 - ދެޤައުމުގެވެސް ހިކިފަސް އެންމެ ފުރު ނުކުތާއިން ފެށިގެން މެދުޖެހޭ ހިސާބަކީ ބޯޑަރުކަމުގައި ބެލޭ ފަންނީ ހަމަތަކެއްގެ މައްޗަށް އެއްބަސްވުމަކަށް އަންނާން ދިވެހިރާއްޖެ އާއި އިނގިރޭސިވިލާތް ވާހަކަދެއްކިއެވެ. އެއްބަސްވި ދެލިކޮޕީގައި ދެ ފަރާތަކުން ސޮއިކޮށްފައެއް ނެތެވެ. 

1996 - އާކިޕެލެޖިކް ބޭސްލައިންތަކުން 200 ނޯޓިކަލް މޭލުގެ އަރިމަތިން އީއީޒެޑް އިޢުލާންކޮށް ކަނޑުގެ ބޯޑަރާބެހޭ ޤާނޫނު ދިވެހިރާއްޖެއިން ފާސްކުރިއެވެ. 

2000 - ދިވެހިރާއްޖެ އިން ޔޫއެންސީއެލްއޯއެސް ތަސްދީޤުކުރިއެވެ. 

2009 - މޮރިޝަސް އިން ޗާގޯސްގެ ވަށައިގެން 200 ނޯޓިކަލް މޭލު އީއީޒެޑް އަށް ދަޢުވާ ކުރިއެވެ. 

ޖުލައި 2010 - ޗާގޯސް ސަރަޙައްދު އެކީއެކަށް ހިމެނޭ ގޮތަށް، 200 ނޯޓިކަލް މޭލަށް ވުރެ ދިގުކޮށް އޮތް ކޮންޓިނެންޓަލް ޝެލްފް އަށްވާ ސަރަޙައްދު ހޯދާން ދިވެހިރާއްޖެއިން ދަޢުވާ ކުރިއެވެ. 

މާޗް 2011 - ޗާގޯސް އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ދަޢުވާ ކުރުމަކީ ނަހަމަ ބާރު ފޯރުވުމާ ކަމަށާއި، އެއީ އަރައިގަތުމެއް ކަމަށް ސިފަކޮށް، މޮރިޝަސްއިން ރަސްމީކޮށް އިޢުތިރާޟު ކުރިއެވެ. 

2011 - ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު މޮރިޝަސްއަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ދެ ޤައުމުން ވެސް އެއްބަސްވީ ކޮންޓިނެންޓަލް ޝެލްފް އަށްވާ ސަރަޙައްދުތަކާ ގުޅޭ ޚިލާފުގައި މަޝްވަރާކޮށް، ޑިޕްލޮމެޓިކް ޙައްލެއް ހޯދުމަށެވެ. އެފަހުން އެފަދަ މަޝްވަރާއެއް ކުރިކަމެއް ސާފެއް ނޫނެވެ. 

2017 - ޗާގޯސް މައްސަލައިގައި އދގެ ޢާންމު މަޖިލީހުން އިންޓާރނޭޝަނަލް ކޯޓް އޮފް ޖަސްޓިސް (އައިސީޖޭ)ގެ ލަފައެއް ހޯދާން އެދުނެވެ. ޗާގޯސްއާ ގުޅޭ ގޮތުން އދ ގައި ދިވެހިރާއްޖެއިން ރައީސް ޢަބްދުﷲ ޔާމީންގެ ވެރިކަމުގައި އިޢުތިރާޟެއް ނުވަތަ ދަޢުވާއެއް ފައިލެއް ނުކުރެއެވެ.

ފެބްރުއަރީ 2019 - އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސް ހިފެހެއްޓުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެއް ކަމަށް އައިސީޖޭއިން ނިންމައި، އެއީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤާނޫނުތަކާ ޚިލާފު ކަމެއްކަމަށް ކަނޑައެޅިއެވެ.

މެއި 2019 - ޗާގޯސް އަނބުރާ މޮރިޝަސް އާ ޙަވާލުކޮށް، ޑިކޮލޮނައިޒް ކުރުމަށް ގޮވައިލާ އދގެ ގެ ޢާންމު މަޖިލީހުން ޤަރާރެއް ފާސްކުރިއެވެ.

2019 - މެރިޓައިމް ބައުންޑަރީ ޑެލިމިޓޭޝަން (ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުގައި ބޯޑަރު ކަނޑައެޅުމުގެ) ގެ މައްސަލައިގައި މޮރިޝަސް އިން އިޓްލޮސް އަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅިއެވެ. 

ޖެނުއަރީ 28، 2021 - އިސްތިޤްލާލާ ގުޅޭ މިމައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޙްތިޞާޞްވެސް އިޓްލޮސްއަށް ނެތް ކަމަށް ބުނެމ ދިވެހިރާއްޖެ އިން ހުށަހެޅި ފަސް އިބްތިދާޢީ އިޢުތިރާޟުވެސް އިޓްލޮސްއިން ބަލައެއް ނުގަތެވެ. 

އޮގަސްޓް 2022 - ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް މޮރިޝަސް އިން ކުރާ އިސްތިޤްލާލުގެ ދަޢުވާއަށް ތާޢީދު ކުރަން ނިންމިކަން ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙް އަމިއްލަފުޅަށް މޮރިޝަސްގެ ބޮޑުވަޒީރަށް އަންގަވައިފިއެވެ. 

އޮކްޓޯބަރު 2022 -  ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް މޮރިޝަސް އިން ކުރާ އިސްތިޤްލާލުގެ ދަޢުވާއަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ތާޢީދުކުރާ ކަމަށް، ހެމްބާގުގައި ހުންނަ އިޓްލޮސްގައި ބަންޑާރަ ނާއިބު އިބްރާހިމް ރިފްޢަތު އިޢުލާން ކުރެއްވިއެވެ. 

އޭޕްރީލް 28، 2023 - އިޓްލޮސްއިން މައްސަލަ ފައިސަލާކޮށް، ޙުކުމް އިއްވިއެވެ؛ ދިވެހިރާއްޖެއަށް އަށް ލިބެނީ 47،232 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. މޮރިޝަސްއަށް ލިބެނީ 45،331 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ.

ނޮވެމްބަރު 2023 - އިޓްލޮސްގެ ނިންމުން އަނބުރާ ގެންދާން ގޮވައިލައްވާ، އެ ނިންމުމަށް ގޮންޖައްސަވާ ކަމަށް ރައީސް ޑރ މުޙައްމަދު މުޢިއްޒު ވަޢުދުވެވަޑައިގަތެވެ. 

އޮކްޓޯބަރު 2024 - އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސްގެ އިސްތިޤްލާލު މޮރިޝަސްއަށް ބަދަލުކުރުމަށް އެއްބަސްވުމެއްވާކަން އިޢުލާން ކުރިއެވެ. 

ނޮވެމްބަރު 2024 - ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚީ ދަޢުވާ ޘާބިތުކޮށްދީ އިނގިރޭސިވިލާތަށް ދިވެހިރާއްޖެ އިން ސިޓީއެއް ފޮނުވާފައިވާ ކަމަށް ޖުމްހޫރީ ދުވަހުގެ ޚިޠާބުގައި ރައީސް މުޢިއްޒު ވިދާޅުވިއެވެ. 

މެއި 22، 2025 - އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސްގެ އިސްތިޤްލާލީ ބާރު ރަސްމީކޮށް މޮރިޝަސްއާ ޙަވާލުކުރިއެވެ. 

ޖެނުއަރީ 20، 2026 - މޮރިޝަސްއާ ޗާގޯސް ޙަވާލުކުރި އެއްބަސްވުމަކީ ބޮޑުވެގެންވާ ކޮސް ކަމެއްގެ ގޮތުގައި އެމެރިކާގެ ރައީސް ޓްރަންޕް ސިފަކުރެއްވިއެވެ. މިއާއެކު ރައީސް މުޢިއްޒު އިނގިރޭސި ނޫހެއްގައި ވިދާޅުވީ ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް އިސްތިޤްލާލީ ދަޢުވާއެއް ކުރާ އެންމެ ޙައްޤުވެރި ފަރާތަކީ ދިވެހިރާއްޖެ ކަމަށެވެ.